Haşr 5. ayet

Mâ kata'tüm min lînetin ev teraktümûhâ kāimeten alâ usûlihâ fe-bi-iznillâhi ve li-yuhziye'l-fâsikīn

"Hurma ağaçlarından kestikleriniz ya da kökleri üzerinde dikili bıraktıklarınız, hepsi Allah'ın izniyledir; ve fâsıkları rezil etmek içindir."

Kelimenin ne olduğu ihtilaflıdır:

Kesin bir tercih yapmıyorum. Kelimenin Kur'an'da yalnızca burada geçmesi, karşılaştırma imkânını ortadan kaldırıyor. Ortak nokta şudur: bir hurma ağacından söz ediliyor.

Hurmanın o toplumdaki yeri. Hurma ağacı Medine ekonomisinin temeliydi ve bir yatırım aracıydı: fidan dikildikten sonra ürün vermesi yıllar alır, ama ondan sonra onlarca yıl verim sağlar. Bir hurmalık, nesiller boyu süren bir birikimdir.

Bu yüzden bir hurma ağacını kesmek, bir yılın ürününü değil, on yılların birikimini yok etmektir. Meselenin ağırlığı buradan geliyor.

Rivayetlerde, kuşatma sırasında bir kısım ağacın kesildiği ve bunun tartışmaya yol açtığı nakledilir: kimileri bunun bir bozgunculuk olduğunu düşünmüş, kimileri düşmanı yıldırmak için gerekli görmüş. Ayrıca karşı tarafın bu kesimi bir suçlama konusu yaptığı da nakledilir.

Ayet bu tartışmayı kapatıyor. Ve kapatma biçimi dikkat çekicidir:

Ayet "kesmek doğrudur" demiyor. "Kesmek yanlıştır" da demiyor. İki fiili de aynı hükme bağlıyor: kesen de bırakan da Allah'ın izniyle yapmıştır.

فَبِإِذْنِ ٱللَّهِ — "Allah'ın izniyle".

إِذْن — Kök: أ-ذ-ن. Ve kökün kendisi ilginç: üzün kulak demektir. İzn, aslen "duyurma, bildirme"dir — izin verilen şey, duyurulmuş olandır.

Yani "Allah'ın izniyle", "Allah bunu duyurdu, bildirdi, alanı içindedir" demeye yakındır. Keyfîliğin dışında, bilinen bir çerçeve içinde.

Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü bu ayet iki yönde de zorlanabilir.

Ayet genel bir izin vermiyor. İki fiili de izne bağlıyor — yani ikisi de bir yetkiye dayanıyor, ikisi de serbest bırakılmıyor. "Ne yaparsanız yapın" demiyor; "bu belirli durumda yapılanların ikisi de yetki dahilindeydi" diyor.

Ve bir gerekçe veriyor: وَلِيُخْزِىَ ٱلْفَٰسِقِينَ — bir amaç cümlesi. Yani kesim, keyfî bir tahribat değil; belirli bir sonuca bağlanmış bir eylem.

خ-ز-ي kökü: rezil olmak, aşağılanmak; ve utanç. Hızy: rüsvaylık.

ف-س-ق kökü: Bu kökün somut anlamı üzerinde durmaya değer. Fesekati'r-rutabetü an kışrihâ: hurma, kabuğundan çıktı. Yani fısk, aslen bir şeyin koruyucu kabuğundan çıkmasıdır.

Kelimenin görüntüsü şudur: meyve kabuğunun içinde korunur; kabuktan çıktığında hem korumasız kalır hem bozulur. Fâsık, kendisini koruyan sınırın dışına çıkmış olandır.

Ve ilginç bir kesişme var: bu ayet hurma ağaçlarından söz ederken, aynı ayette hurmadan türeyen bir kelime kullanılıyor. Bunu bir iddia olarak değil, kelimenin somut kökeninin bağlamla kesiştiği bir nokta olarak kaydediyorum.

Kelime sûrede bir kez daha geçecek: 59/19'da, Allah'ı unutanlar için. Yani sûre aynı sıfatı iki farklı gruba veriyor — biri karşı safta duranlara, öteki uyarılan müminlere. Sıfat bir kimliğe değil, bir duruma bağlı.

Bu ayetten bir savaş hukuku ilkesi çıkarmak, dikkat isteyen bir iştir. Birkaç şeyi ayırmak gerekiyor.

Bir. Fıkıhta ihtilaf vardır. Fakihler savaşta ağaç kesme, ekin yakma, hayvan öldürme konusunda ayrılırlar. Bazıları askerî zorunluluk halinde caiz görür, bazıları kerih sayar, bazıları belirli şartlara bağlar. Bu, fıkhın konusudur; burada hüküm vermiyorum ve mezhep görüşlerini ayrıntılandırmıyorum.

İki. Erken dönem uygulamasına dair nakiller vardır. İlk halifeler döneminde ordulara verilen talimatlarda ağaç kesmemek, ekin yakmamak, çocuk, kadın ve yaşlıya dokunmamak, ibadet için inzivaya çekilmiş kimseleri rahat bırakmak gibi kayıtlar bulunduğu nakledilir. Bu talimatların lafzı kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılır; burada içeriğini "böyle nakledilir" kaydıyla veriyorum.

Üç — ve asıl önemli olan nokta: Ayetin varlığı başlı başına bir şey söylüyor.

Şunu düşünün: bir savaşta ağaç kesilmesi, ayrı bir ayet gerektirecek kadar önemli bir mesele olarak ele alınıyor. Yani savaşta yapılan her şey otomatik olarak meşru sayılmıyor. Bir soru sorulmuş ve cevap verilmiş; sorunun sorulmuş olması, sorunun meşru olduğu anlamına gelir.

Bu, savaş hukuku fikrinin çekirdeğidir: çatışma halinde bile bazı fiillerin ayrıca gerekçelendirilmesi gerekir. Alternatif düşünce — "savaştayız, her şey serbest" — tam da bu ayetin kestiği şeydir.

Ve dikkat: ayet gerekçeyi askerî bir hedefe bağlıyor (fâsıkları rezil etmek), bir öfkeye ya da bir yıkma arzusuna değil. Yani kesimin meşruiyeti, sonucuna bağlanmış.

Bu ayet, ilk bölümün sonunda duruyor ve bir işlev görüyor: müminler tarafında yapılmış bir eylemi konu ediyor.

İlk dört ayet karşı tarafı anlattı. Beşinci ayet, kazanan tarafın kendi davranışını gündeme getiriyor ve onu da bir hükme bağlıyor. Bu, ikinci ayetteki fa'tebirû çağrısının devamıdır: metin, kazanan tarafı sorgu dışı bırakmıyor.