Haşr 24. ayet

Hüvallâhü'l-hâliku'l-bâriü'l-musavvir, lehü'l-esmâü'l-hüsnâ, yüsebbihu lehû mâ fi's-semâvâti ve'l-ard, ve hüve'l-azîzü'l-hakîm

"O, yaratan, var eden, biçim veren Allah'tır. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir."

Bu ayetteki üç isim, önceki ayetin sekiz isminden farklı bir dokudadır: hepsi bir işi adlandırıyor. Ve üçü bir sıra kuruyor.

Bu sıranın bir üretim düzeni olarak okunması klasik tefsirlerde yaygındır: takdir, sonra icad, sonra şekillendirme. Bu izahı nakledildiği şekliyle veriyorum; ayet böyle bir sıra iddiası kurmuyor.

خ-ل-ق kökü. Dilcilerin kaydettiği somut anlam: bir şeyi ölçüp biçmek. Halaka'l-edîme — deriyi (kesmeden önce) ölçtü, biçti.

Bu yüzden kök, yoktan var etmekten çok ölçü ile takdir etme anlamını taşır. Aynı kökten hulk (huy — insanın biçilmiş ölçüsü) ve hilkat.

Ve kökün ikinci bir kullanımı vardır: uydurmak. Halaka'l-ifke — yalan uydurdu (Ankebût 29/17). İki anlam bir noktada birleşir: ikisinde de daha önce olmayan bir şeyin kurulması vardır.

ب-ر-أ kökü. Dilcilerin verdiği kök anlam: bir şeyin başka bir şeyden ayrılması, sıyrılması.

Bu kökten üç kelime çıkar ve üçü de aynı görüntüyü taşır:

Ve şimdi bu sûrenin onaltıncı ayetine dönelim. Şeytanın meselinde söylediği söz şuydu:

إِنِّى بَرِىٓءٌ مِّنكَ — "Ben senden berîyim."

Aynı kök. Şeytan ب-ر-أ kökünü kullanarak bir ayrılık iddia etti — ve onyedinci ayet, iddianın işe yaramadığını gösterdi: fe-kâne âkıbetehümâ ennehümâ fi'n-nâri hâlideyni fîhâ. İkisi de aynı yerde.

Yirmi dördüncü ayette kök geri dönüyor ve bu kez Allah'ın ismi olarak geliyor: ٱلْبَارِئ.

İki geçiş arasındaki fark şudur:

Bu kök dönüşünü doğrulanabilir bir metin verisi olarak kaydediyorum: iki kelime aynı köktendir ve ikisi de bu sûrededir.

Buradan çıkardığım anlam ise kendi okumamdır ve bağlayıcı değildir: sûre boyunca sözle kurulmaya çalışılan ayrılıklar hep çöktü — münafıklar sözlerinden ayrılamadı (11-12), şeytan sonucundan sıyrılamadı (16-17). Metnin sonunda aynı kök, gerçekten ayırabilenin ismi olarak geliyor. Ayrılık iddia etmek ile ayırmak arasındaki fark.

Bunun sûre tarafından kasten kurulduğu iddia edilmiyor. Kökün iki yerde bulunduğu doğrulanabilir; aralarındaki ilişkiye dair yorum bana aittir.

ص-و-ر kökü. Dilcilerin kaydettiği anlam: bir şeye şekil ve görünüş vermek. Sûret — bir şeyin dış görünüşü; bir şeyi diğerlerinden ayıran görünen hâli.

Kökün sâre (meyletmek, bir yöne eğmek) fiiliyle ilişkilendirildiği de nakledilir. Bu ikinci izahı kesin saymıyorum.

Kalıp: II. bâbdan ism-i fâil (savvera → musavvir). Bu bâb yoğunluk ve tekrar bildirir: tek tek, ayrı ayrı biçim verme.

Teğâbün 64/3 ile bağ: ve savvereküm fe-ahsene suvereküm. O ayetin tahlilinde (Teğâbün) takvîm ile tasvîr arasında bir ayrım kaydedilmişti: biri yapı, diğeri görünüş. Aynı ayrım burada da geçerlidir — el-Hâlik ölçüyü, el-Musavvir görünüşü adlandırıyor.

Ve üç ismin sûre bağlamıyla ilişkisi kaydedilmeye değer: sûre boyunca insanlar yıkıyordu — evlerini kendi elleriyle yıkıyorlardı (2), ağaçlar kesiliyordu (5), kaleler çözülüyordu. Kapanışta üç yapma fiili geliyor.

Bu karşıtlığı bir gözlem olarak veriyorum; metin bunu söylemiyor.

Dizim: lehû öne alınmış. Arapçada haberin öne geçmesi hasr (sınırlama) bildirir: "en güzel isimler yalnız O'nundur."

حُسْنَىٰ — ahsen'in müennes ism-i tafdîl hâli. Yani "güzel isimler" değil, "en güzel isimler".

Bu terkip Kur'an'da dört yerde geçer (A'râf 7/180, İsrâ 17/110, Tâhâ 20/8 ve burada). Metinden doğrulanabilir bir kayıttır.

İsimlerin sayısı hakkında: Allah'ın isimlerinin doksan dokuz olduğunu bildiren bir rivayet sahih hadis külliyatında yer alır. Bu kadarını söyleyebiliyorum. İsimlerin tek tek sayıldığı listelerin durumu farklıdır: bu listelerin farklı kaynaklarda farklı biçimlerde geldiği ve âlimlerce farklı değerlendirildiği bilinmektedir. Bu sebeple burada bir liste verilmiyor ve bir sayı üzerinden hüküm kurulmuyor.

Ayrıca ayetin kendisi bir sayı vermiyor. el-esmâü'l-hüsnâ kapalı bir kümeyi değil, bir niteliği bildiriyor.

Sûre kapanıyor ve açılışına dönüyor. Birinci ayet: sebbeha lillâhi mâ fi's-semâvâti ve'l-ard. Yirmi dördüncü ayet: yüsebbihu lehû mâ fi's-semâvâti ve'l-ard.

Neredeyse aynı cümle — ama iki fark var:

Birinci fark, sûrenin yapısı bölümünde kaydedilmişti ve şimdi tamamlanıyor: sûre geçmiş zamanla açılıp geniş zamanla kapanıyor. Tesbih hem olmuş bitmiş bir gerçek, hem sürmekte olan bir fiil.

İkinci fark daha ince: açılışta açık isim (lillâhi), kapanışta zamir (lehû). Zamir, ancak merci bilindikten sonra kullanılabilir. Yani sûrenin başında adlandırılan, sonunda artık işaret edilmeye yetiyor.

Bu gözlem bana aittir; Arapçada zamire geçiş çoğu yerde sıradan bir tekrar kaçınmasıdır ve buradan zorunlu bir anlam çıkmaz. Yine de sûrenin araya yirmi iki ayetlik bir tanıtım koyduğu düşünülünce kaydedilmeye değer buluyorum.

Sûrenin ilk ayetinin son iki kelimesi ile son ayetinin son iki kelimesi birebir aynı. Çerçeve kapanıyor.

ح-ك-م kökü. Dilcilerin kaydettiği somut anlam: engellemek, dizginlemek. Hakeme — atın ağzına vurulan gem; ihkâm — sağlamlaştırmak, oynamayacak hale getirmek.

Buradan hüküm (bir işi yerine oturtan karar) ve hikmet (bir şeyi yerli yerine koyma bilgisi) çıkar.

Yani hakîm, "bilge" değil; bir şeyi yerinden oynamayacak biçimde yerleştirendir.

Ve iki isim birlikte bir denge kuruyor:

• el-Azîz — güç. Yapabilme.
• el-Hakîm — ölçü. Yerli yerinde yapma.

Güç tek başına gelseydi eksik olurdu; ölçü tek başına gelseydi etkisiz. İkisinin bu sûrenin iki ucunda birlikte durması, sûrenin bütün anlattıklarına bir çerçeve koyuyor: olan biten ne keyfîdir ne ölçüsüz.

Ve son bir kayıt: ondokuzuncu ayette fâsikūn geçmişti — kökün somut anlamı "kabuğundan çıkmak", yani yerinden çıkmak. Sûre, hakîm ile bitiyor — yerine koyan.

İki kökün karşıtlığını kendi okumam olarak veriyorum; ayetler arasında lafzî bir bağ yoktur, bağ kök anlamlarındadır.