Hadîd 11. ayet

Men ze'llezî yukridu'llâhe kardan hasenen fe-yudâifehû lehû ve lehû ecrun kerîm "Kimdir o kişi ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da onu kendisi için kat kat artırsın? Ve ona değerli bir ecir vardır."

Kur'an'ın en cesur ifadelerinden biri. Cümlenin ne dediğini fark etmeden geçmemek gerekiyor: Allah, kullarından borç istiyor.

Kök: ق-ر-ض. Ve kökün asıl anlamı, kelimenin bütün rengini veriyor: kesmek, koparmak, dişle veya makasla bir parça ayırmak.

Türevlere bakalım:

• قرض (karada) — kesti, kopardı. Fare bir şeyi kemirdiğinde bu fiil kullanılır
• مقراض (mikrâd) — makas
• قراضة (kurâza) — kesilip düşen parça, kırpıntı (özellikle altın ve gümüş kırpıntısı)
• انقرض (inkaraza) — kesildi, tükendi, soyu tükendi. Bugün Türkçede "inkıraz" ve Arapçada "nesli tükenmiş tür" için kullanılan kelime aynı köktendir
• قرض (kard) — ödünç, borç

Borcun bu kökten çıkması dikkat çekicidir. Çünkü kelime, borç vermeyi şöyle resmediyor: elindeki bütünden bir parça kesip vermek.

Bu, "borç" kelimesinin Türkçedeki nötr tonundan farklı bir görüntüdür. Türkçede borç vermek, malın bir kısmının bir süreliğine el değiştirmesidir; Arapça kök ise kesme fiiline dayanır. Verilen şey, verenin bütününden eksilen bir parçadır.

Ve aynı kökten "mukayese" anlamı da çıkar. Dilciler karzın "karşılıklı kesme/denkleştirme" anlamını da kaydeder: iki şeyi yan yana koyup ölçmek, birini diğerine denk kesmek. Bu, borcun tabiatına uygundur — verilen ile geri alınan denkleştirilir.

Bu ikinci anlam, sûrenin genel dokusuyla da uyumlu: Hadîd bir ölçü sûresidir; 25. ayette mîzân (terazi) gelecek.

حسن — kök ح-س-ن: güzellik, iyilik. Bakara 2/112'de kaydedilmişti: ihsan, hem "iyilik yapmak" hem "bir işi güzel yapmak"tır.

Peki bir borcu "güzel" yapan nedir? Klasik tefsirde sayılan şartlar şunlardır ve hepsi ayetin lafzından değil, Kur'an'ın infaka dair diğer ayetlerinden çıkarılmıştır:

• Helâl kazançtan olması — "Kazandıklarınızın temizlerinden infak edin" (Bakara 2/267)
• Başa kakılmaması — "Başa kakmak ve incitmekle boşa çıkarmayın" (Bakara 2/264)
• Gönül rızasıyla verilmesi — zorlamayla değil
• Karşılık beklenmemesi — insandan; Allah'tan beklenir
• İyisinden verilmesi — "Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe eremezsiniz" (Âl-i İmrân 3/92)

Bunların şart olarak sayılması bir çıkarımdır ve bunu bir icmâ olarak sunmuyorum. Ama Kur'an'ın kendi ayetlerine dayandığı için sağlam bir çıkarımdır.

Kelimenin nekre (belirsiz) gelmesi ayrıca anlamlıdır: kardan hasenen — "bir güzel borç." Miktar söylenmiyor. Ayet bir eşik koymuyor.

Şimdi cümlenin ne yaptığına bakalım.

Ayet, mutlak zengin olan bir varlığı, borç isteyen konumuna yerleştiriyor. Ve bunu bir mecaz olduğunu belirtmeden, doğrudan yapıyor.

Bu, ilk muhataplar için de şaşırtıcıydı. Rivayetlerde, ayet indiğinde bazı kişilerin "Allah fakir mi, bizden borç istiyor?" dediği nakledilir. Bu rivayetlerin sıhhati konusunda kesin konuşmuyorum ve kaynak nispeti yapmıyorum; ama tepki, ifadenin taşıdığı gerilimi göstermesi bakımından anlamlıdır. Kur'an'ın kendisi de benzer bir itirazı kaydeder: "Andolsun, Allah fakirdir, biz zenginiz diyenlerin sözünü Allah işitmiştir" (Âl-i İmrân 3/181).

Peki ifade ne yapıyor? Borç ilişkisinin taşıdığı üç unsuru infaka aktarıyor:

Bir. Geri dönüş kesinliği. Borç, bağıştan farklıdır: geri gelmesi beklenir. Ayet infakı borç diye adlandırarak, karşılığının kesinliğini dilin içine yerleştiriyor. Bağış tek yönlüdür; borç iki yönlüdür.

İki. Alanın yükümlülüğü. Borç veren, borçlu üzerinde hak sahibidir. İfade, karşılığı bir lütuf değil bir taahhüt haline getiriyor.

Üç. Verilenin sahipliği. Borç verebilmek için verilen şeyin verene ait olması gerekir. Ve burada ilginç bir gerilim doğuyor: 7. ayet malın insana ait olmadığını söylüyordu (müstahlefîn), 11. ayet ise onu borç verebilecek konuma koyuyor.

Bu bir çelişki değil, bir ikramdır. Kendisine ait olanı emanet edip, sonra ondan bir parça istediğinde "bunu bana borç ver" demek — verenin konumunu yükseltmektir. Klasik tefsirde bu nokta genellikle şöyle ifade edilir: ifade, Allah'ın ihtiyacını değil, kulun teşvikini göstermektedir.

Bunu şöyle de söyleyebiliriz: emanet olan bir şeyi geri isterken "borç" demek, dilin verebileceği en büyük nezakettir.

ضعف — kök ض-ع-ف. Kökün iki anlam grubu vardır ve ilginç biçimde birbirinin zıddıdır: zayıflık (da'f) ve katlama (di'f).

Dilciler bu ikisini şöyle bağlar: bir şeyin kendi üzerine katlanması, hem onu çoğaltır hem de bükülme/gevşeme anlamı taşır. Bu bağ dilcilerin yorumudur; kesin değildir.

ضِعْف (di'f) Arapçada "bir şeyin misli"dir — yani ikiye katlanması. مضاعفة (mudâafe) ise tekrar tekrar katlanmaktır.

Fiil burada mufâale babının ism-i fiili değil, müfâaleden geçişli kalıptadır ve artışın miktarı söylenmiyor. Bakara 2/245'te aynı cümle geçer ve orada bir ekleme vardır: "…kat kat artırsın, birçok kat" (ad'âfen kesîraten). Burada o ekleme yok; miktar belirsiz bırakılmış.

İfade Kur'an'da birkaç yerde geçer ve hepsinde aynı yapıdadır:

• Bakara 2/245 — "Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah onu kendisine kat kat artırsın?" Bu ayet, Hadîd 57/11 ile neredeyse birebir aynıdır.
• Müzzemmil 73/20 — "…namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a güzel bir borç verin." Burada emir kipinde.
• Hadîd 57/18 — aynı sûrede tekrar edilecek, bu kez sadaka verenlerle birlikte.

Bakara 2/245 ile bu ayetin bu kadar yakın olması dikkat çekicidir ve iki ayetin bağlamı da benzerdir: ikisi de savaş ve harcama bağlamında gelir.

Cümle bir soruyla açılıyor: مَّن ذَا ٱلَّذِى — "kimdir o kişi ki…"

Bu, Arapçada güçlü bir vurgu kalıbıdır. Basit "kim?" (men) yerine, men + zâ (işaret) + ellezî (ilgi zamiri) üçlüsü kullanılmış. Yaklaşık karşılığı: "hani var ya, kimdir o kişi ki…"

Kalıbın işlevi şudur: soru, cevap almak için değil, aday çağırmak için soruluyor. Bir teklif ilanı gibi. Türkçede "kim var?" ya da "var mı böyle biri?" dendiğindeki ton.

Ve bu ton, ayeti bir emirden ayırıyor. 7. ayette enfikû (infak edin) emri verilmişti. Burada emir yok; davet var. Aynı fiil, bir kez emirle bir kez çağrıyla isteniyor.

كريم — kök ك-ر-م: değerli olmak, üstün olmak, cömert olmak. Kelimenin somut kullanımlarından biri toprak ve bitki içindir: ard kerîme — verimli toprak; kerm — asma.

Kerîm, "büyük" demekten farklıdır. Büyüklük nicelik, kerem nitelik bildirir. Yani vaad edilen şey çok değil, üstün cinstendir.

Bu, 7. ayetteki ecrun kebîr (büyük ecir) ile bilinçli bir fark gibi duruyor. Yedinci ayette iman ve infak birlikte anılmış ve karşılığı büyük denmişti; burada borç anılmış ve karşılığı değerli deniyor. Miktardan cinse geçiş.

Bunu kesin bir ayrım olarak sunmuyorum; Kur'an'da sıfatların bu kadar ince ayrılıp ayrılmadığı tartışılabilir. Ama kelimelerin farklı olması bir gözlem olarak kaydedilmelidir.

Dört ayet boyunca tek bir sahne kuruluyor ve sûrenin en görsel bölümü burasıdır. Sahnenin unsurları şunlardır: koşan bir ışık, ödünç istenen ışık, geri dönme emri, ve aralarına çekilen bir duvar.

Bölümün yapısı simetriktir:

Ve bu sahnenin Kur'an'daki en yakın akrabası, Bakara sûresinin 17. ayetidir. Bu bağ merkezîdir ve aşağıda ayrıntılı olarak ele alınacak.