Vâkıa 83-87. ayetler

Fe-levlâ izâ belağati'l-hulkūm · Ve entüm hîneizin tenzurûn · Ve nahnü akrabü ileyhi minküm ve lâkin lâ tübsırûn · Fe-levlâ in küntüm ğayra medînîn · Terciûnehâ in küntüm sâdikīn

"Can boğaza dayandığında — ki siz o sırada bakıp durursunuz; biz ona sizden daha yakınızdır, ama görmezsiniz — hadi, eğer hesaba çekilmeyecekseniz ve doğru söylüyorsanız, onu geri çevirsenize!"

Bu beş ayet gramer bakımından tek bir şart cümlesidir ve dizimi Kur'an'da dikkat çekici bir örnektir.

Yani "hadi …" diye başlayan cümlenin fiili dört ayet geciktiriliyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: geciktirmenin kendisi sahneyi kuruyor. Ölüm anı anlatılırken cümle de askıda kalıyor; araya giren iki cümle (siz bakıyorsunuz / biz daha yakınız) tam da beklemenin sürdüğü anı dolduruyor. Cümlenin tamamlanması, tıpkı sahnedeki gibi, elde olmayan bir şeyi bekliyor.

Belağat — "ulaştı", müennes. Ama neyin ulaştığı söylenmiyor.

Arapçada bunun adı hazftır ve burada bilinçlidir: gizlenen özne, dilcilerin ittifakla belirttiğine göre er-rûh ya da en-nefstir (ikisi de müennes kabul edilir).

Bunu bir dizim nüktesi olarak kaydediyorum: ayet, çıkan şeyin adını söylemiyor. Ve söylememesi, sahnenin kendisiyle uyumlu: giden şeyin ne olduğu, kalanlar tarafından görülmüyor. Doksan yedi ayetlik sûrede ölümün en yakın anlatıldığı yerde, ölen şeyin adı verilmiyor.

Kök ح-ل-ق. Hulkūm — dilcilerin tarifiyle soluk borusunun geçtiği boğaz kanalı.

Kelimenin seçimi anatomiktir ve kaydedilmeye değer: ayet "ölüm geldiğinde" demiyor, bedendeki bir noktayı söylüyor. Ve o nokta, sesin ve soluğun geçtiği yerdir — yani konuşmanın kesildiği yer.

Kıyâme 75/26'da aynı an başka bir kelimeyle anlatılır: kellâ izâ belağati't-terâkı — "köprücük kemiklerine dayandığında". Kıyâme'de o ayet işlendi; iki ayet aynı anı iki ayrı bedensel noktayla tarif ediyor.

İki ayette iki ayrı fiil kullanılıyor ve ikisi eş anlamlı değildir:

Dilciler bu ayrımı kaydeder: nazar göz hareketidir, basar ise görülenin anlaşılmasıdır. Türkçedeki "bakmak" ile "görmek" farkına yakındır.

Ayet bu iki fiili karşı karşıya koyuyor: entüm hîneizin tenzurûn (bakıyorsunuz) … ve lâkin lâ tübsırûn (görmüyorsunuz).

Bu, sûrenin en yoğun dizim nüktelerinden biridir ve tamamen metinden doğrulanır: ölüm döşeğinin başındakiler bakmaktadır; bakmalarına rağmen olan biteni görmemektedirler. İki fiil arasındaki mesafe, sahnedeki insanların bulunduğu yerle olan bitenin arasındaki mesafedir.

Cümle bir karşılaştırma kuruyor: ölüm döşeğinin başındakiler ile ölenin arasındaki mesafe, bir ölçü olarak alınıyor.

Kāf 50/16'da benzer bir ifade geçer — ve nahnü akrabü ileyhi min hablil-verîd — ve Kāf'de işlendi. Hadîd 57/4'teki ve hüve meaküm eyne mâ küntüm de Hadîd'de işlendi ve orada gerekli kayıt düşüldü. Aynı kaydı burada da düşüyorum:

Bu ifade cismanî bir yakınlık bildirmez. Klasik tefsirlerde bu tür ayetler ilim, kudret ve tasarruf yönünden yakınlık olarak açıklanır; Allah'ın mekâna nispet edilmesi tenzihe aykırıdır. Bu, dizinde tutarlı biçimde korunan bir hassasiyettir.

Bir başka izah da nakledilir: yakın olanın görevli melekler olduğu ve fiilin çoğul zamirle (nahnü) verilmesinin bunu içerdiği. İki izahı da aktarıyorum, tercih dayatmıyorum.

Medînîn — kök د-ي-ن. İsm-i mef'ûl: hesaba çekilen, karşılık gören, borçlu tutulan.

Kök Fâtiha'de çözümlendi (mâliki yevmi'd-dîn) ve bu sûrenin elli altıncı ayetinde (yevme'd-dîn) geçti. Tekrarlamıyorum.

Sûre içinde aynı kök, biri sahne biri iddia olarak.

Ve cevap nihayet geliyor: "onu geri çevirin."

Zamir müennes: terciûnehâ — yani seksen üçüncü ayette adı söylenmemiş olan o şeyi. Dört ayet boyunca adlandırılmayan şeye, sonunda yalnızca bir zamirle işaret ediliyor.

Meydan okumanın seçildiği an kaydedilmeye değer: ayet muhataba "gökleri yaratın" ya da "ölüyü diriltin" demiyor. Daha az bir şey istiyor: henüz gitmemiş olanı tutun. Can hâlâ boğazdadır; beden oradadır; herkes başındadır.

Kendi okumam olarak veriyorum: delil, insanın en çok müdahale edebilecekmiş gibi göründüğü anı seçiyor. Ve tam orada hiçbir şey yapılamadığı için, delilin gücü de oradan geliyor.

Ve bu, ikinci bloktaki dört delille aynı mantığın devamıdır:

Dört delil hayatın başındaydı ve ortasındaydı; beşincisi sonunda.