Vâkıa 63-67. ayetler

E-fe-raeytüm mâ tahrusûn · E-entüm tezraûnehû em nahnü'z-zâriûn · Lev neşâü le-cealnâhü hutâmen fe-zaltüm tefekkehûn · İnnâ le-muğramûn · Bel nahnü mahrûmûn

"Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz? Dileseydik onu kuru bir çöp yığınına çevirirdik de şaşkın şaşkın söylenip dururdunuz: 'Borca battık! Hayır, biz büsbütün mahrum kaldık!'"

Ayet iki fiil kullanıyor ve ikisini iki ayrı tarafa veriyor:

Hars — kök ح-ر-ث: toprağı sürmek, tohum atmak, ekim yapmak. Kök Kalem'de bahçe sahipleri kıssası bağlamında geçti.

Zer' — kök ز-ر-ع: tohumun çatlayıp bitmesi, ekinin yerden çıkması. Kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Ayrım şudur ve dilcilerin tarifleriyle sabittir: hars insanın yaptığıdır — sürmek, atmak, sulamak. Zer' ise tohumun içinde olan bitendir: çatlama, kök salma, yeşerme.

Ayet insanın payını eksiksiz teslim ediyor — mâ tahrusûn, "ektiğiniz". Tartışma konusu yapmıyor. Sonra sınırı çiziyor: ekmek sizin, bitirmek sizin değil.

Bu, elli sekizinci ayetteki delilin aynısıdır ve aynı yerden keser: orada da akıtma fiili insana bırakılmış, yaratma sorgulanmıştı.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: her iki delil de aynı yerde duruyor — insanın elinin bittiği, sonucun başladığı yerde. Ve iki delil de insanın en emek verdiği iki işten seçilmiş.

Hutâm — kırılıp ufalanmış, kuru çöp hâline gelmiş bitki. Kök ح-ط-م: kırmak, parçalamak, ufalamak.

Kök Hümeze'de çözümlendi — el-hutame, ateşin adı olarak — ve Hadîd'de (dünya hayatının hutâma dönmesi) geçti. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan şu: aynı kök bir yerde ateşin adı, bir yerde ekinin sonu. Ortak resim: bütünlüğün kırılıp dağılması.

Lev neşâü — "dileseydik". Bu kalıp gerçekleşmemiş şartı bildirir. Yani ayet olmuş bir felaketten söz etmiyor; olabilecek ama olmamış olandan söz ediyor.

Bu, delilin en ince yeridir ve kendi okumam olarak veriyorum: insan, ekinin bitmesini kendi işi sanır çünkü her yıl biter. Ayet, bitmemesinin de mümkün olduğunu hatırlatarak, olağan olanın garanti olmadığını gösteriyor. Delil, bir mucizeye değil, düzenin süreklilik sanılmasına karşı kuruluyor.

Fiil dikkat çekicidir: tefekkehûn, kök ف-ك-ه — bu sûrede iki kez geçen fâkihe (meyve) kelimesiyle aynı kök.

Kelimenin buradaki anlamı üzerinde ihtilaf vardır ve gizlenmemelidir:

Tercih dayatmıyorum. Ama şu kaydedilmeye değer ve metinden doğrulanabilir: sûre "meyve" kökünü iki tabloda nimet olarak kullandıktan sonra, burada aynı kökü nimetin gitmesi sahnesinde kullanıyor. İhtilaf hangi anlamda karar kılarsa kılsın, kökün üç geçişi arasındaki bu gerilim metnin kendisindedir.

Zaltüm — aslı zaliltüm, orta harfin düşmesiyle hafifletilmiş. Zalle fiili Arapçada gündüz boyunca sürmek anlamı taşır. Yani "sabahtan akşama söylenip durdunuz."

Ayet, ekini kuruyan çiftçinin ağzından iki cümle aktarıyor. İkisi de kısa, ikisi de tekitli.

Muğramûn — kök غ-ر-م: borç, zarar, ödenmesi gereken bedel. Türkçedeki "garâmet/gramet" ve "cereme" bu köke bağlanır. Kök Tûr ve Kalem'de geçti.

Yani ilk feryat mâlîdir: "masrafımız boşa gitti, borç altında kaldık."

Mahrûmûn — kök ح-ر-م: bir şeyden yoksun bırakılmak. Ve bu kökün ikinci dalı harâmdır: yasaklanan, dokunulması engellenen. Dilciler ortak çekirdeği "engellenmiş olmak" diye verir.

Ve şu bağ ölçülebilir bir olgudur: bel nahnü mahrûmûn cümlesi Kur'an'da bir yerde daha, harfi harfine aynı şekilde geçer: Kalem 68/27 — bahçeleri bir gecede harap olan bahçe sahiplerinin ağzından. Kalem'de o kıssa işlendi; oraya dayanıyorum.

İki yerde aynı cümle, aynı sahne: ekini gitmiş insanın ağzından çıkan aynı söz.

Bel — "hayır, daha doğrusu". Bu edat kendinden öncekini düzeltir. Yani ikinci cümle birincisini iptal ediyor: "borçlandık" değil, "mahrum kaldık".

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ilk tepki hesaptır — ne kadar zarar ettim. İkinci tepki daha derindir: mesele zarar değil, verilenin verilmemiş olması. Ayet, insanın iki saniyede kendi kendini düzeltmesini aktarıyor. Ve düzeltilmiş hâli, delilin tam da göstermek istediği şeydir: alınan bir şey, verilmiş olduğu için alınabilmiştir.