Vâkıa 49-50. ayetler

Kul inne'l-evvelîne ve'l-âhirîn · Le-mecmûûne ilâ mîkāti yevmin ma'lûm

"De ki: öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır."

Sûrede ilk kez kul (de ki) emri geliyor.

Kırk yedinci ve kırk sekizinci ayetlerde itiraz aktarılmıştı: ve kânû yekūlûn — "şöyle diyorlardı". Şimdi karşı taraf konuşuyor ve konuşan Peygamber'e emrediliyor.

Dizimdeki bu karşılıklılık kaydedilmeye değer:

Ve cevabın içeriği bir tartışma değil, bir bildirimdir. Ayet "toprak olan nasıl dirilir" sorusunun mekanizmasına girmiyor; vaktin belirlenmiş olduğunu söylüyor. Mekanizmaya dair delil sekiz ayet sonra (57-62) gelecek. Yani sûre önce hükmü koyuyor, sonra delili sıralıyor.

Bu çiftin sûre içindeki üçüncü ve son geçişi. On üçüncü ve on dördüncü ayetlerde sülletün mine'l-evvelîn / kalîlün mine'l-âhirîn, otuz dokuz ve kırkıncı ayetlerde sülle / sülle geçmişti.

On üç ve on dördüncü ayetler bölümünde, bu ayetin oradaki ihtilafta bir karine olduğunu kaydetmiştim. Sebebi burada görülüyor: bu ayette evvelîn ve âhirîn, hiçbir sınıf ayrımı yapılmadan bütün insanlığı kapsıyor — çünkü toplanma herkesi kapsar. Aynı sûrede aynı çiftin buradaki anlamı, oradaki tartışmayı "ümmetler" okuması lehine ağırlaştırır.

Bunu yine bir karine olarak veriyorum, kesin hüküm olarak değil.

Kök Cum'a'de sûre adı vesilesiyle ayrıntılı çözümlendi: toplamak, bir araya getirmek; cem', cemâat, mecmû'. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan iki şey var.

Birincisi, kalıp: mecmûûn — ism-i mef'ûl. Yani "toplanacaklar" değil, tam karşılığıyla "toplananlar", "toplanmış olanlar". Fiil onlara yapılıyor; kendileri toplanmıyor, toplanıyorlar. Cuma sûresindeki fes'av ilâ zikrillâh (koşun) emrinde insan öznedir; burada insan nesnedir.

İkincisi, lâm harfi: le-mecmûûn — cümlenin başındaki inne ile birlikte çift tekit. Arapçada bu, söylenen şeyin tartışmaya kapatılması demektir. Ve tekidin yeri anlamlıdır: itiraz "biz gerçekten diriltilecek miyiz?" (e-innâ le-meb'ûsûn) diye iki tekitle sorulmuştu; cevap da iki tekitle geliyor. Soru ile cevap aynı vurgu ağırlığında.

Kelime Nebe''de çözümlendi (Nebe' 78/17, inne yevme'l-fasli kâne mîkātâ): mif'âl vezni ve vaktin belirlenmişliği orada işlendi. Tekrarlamıyorum.

Buradaki fark dizimdedir: Nebe'de mîkāt haberdi — "ayırma günü belirlenmiş bir vakitti". Burada ise ilâ harf-i cerriyle varılan nokta: le-mecmûûne ilâ mîkāti yevmin ma'lûm.

Yani insanlar bir yere değil, bir vakte toplanıyorlar. Toplanmanın hedefi mekân değil zaman olarak veriliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı harf-i cerdir: ilâ, Arapçada sınırın bittiği yeri gösterir. Buna göre kıyamet, gidilecek bir yer değil, varılacak bir andır. Kırk yedinci ayetteki itiraz mekânla düşünüyordu — toprak, kemik, dağılma. Cevap ise zamanla düşünüyor.

Ma'lûm — ism-i mef'ûl: bilinen. Ama fâili söylenmemiş: kimin bildiği belirtilmiyor.

Arapçada fâilin hazfi çoğu zaman bilinçlidir. Burada dilcilerin verdiği izah şudur: gün Allah katında bilinendir; insana bildirilmemiştir. Nitekim Kur'an'da kıyametin vaktinin bilgisinin insana kapalı olduğu birçok yerde bildirilir.

Ve kelime seçimi ile ayetin işi tam örtüşüyor: ma'lûm (bilinen) denerek belirsizlik reddediliyor, ama kimin bildiği söylenmeyerek de insana kapalı tutuluyor. Yani "belirsiz değil ama senin bilgin dışında" demiş oluyor. Tek kelimeyle iki iş.