Vâkıa 4-6. ayetler

İzâ ruccati'l-ardu raccâ · Ve büsseti'l-cibâlü bessâ · Fe-kânet hebâen münbessâ "Yer bir sarsılışla sarsıldığında, dağlar bir ufalanışla ufalandığında — ve saçılan toz haline geldiğinde…"

Üç ayet, üç aşama: sarsılma → ufalanma → dağılma. Ve üçü de aynı yönde ilerliyor: bütünden parçaya, parçadan toza.

Ruccet ve büsset — ikisi de edilgen. Kim sarsıyor, kim ufalıyor: söylenmiyor.

Bu, Kur'an'ın kıyamet tasvirlerinde yerleşik bir tercihtir ve Tekvîr bölümünde ayrıntısıyla işlendi (küvvirat, inkederat, süyyirat, sücciret — hepsi meçhul). Orada kaydedilen ölçü burada da geçerlidir; tekrarlamıyorum.

Buraya özgü olan şudur: iki fiil de mef'ûl-i mutlak alıyor. Ruccat raccâ, büsset bessâ. Yani fiil, kendi mastarıyla pekiştiriliyor.

Arapçada mef'ûl-i mutlak üç iş görebilir: te'kîd (pekiştirme), nev' bildirme (fiilin türünü belirtme), aded bildirme (kaç kez olduğunu). Burada nekre geldiği ve sıfat almadığı için te'kîd okuyuşu öne çıkar: "sarsıldıkça sarsıldığında".

Ve iki ayette arka arkaya gelmesi bir ritim kuruyor: raccâ… bessâ. İki uzun -â, iki şeddeli fiil, iki mef'ûl-i mutlak. Kulak, iki darbeyi arka arkaya duyuyor.

Kök: ر-ج-ج. Şiddetle sallamak, ileri geri hareket ettirmek, çalkalamak.

• رَجْرَجَة (racrace) — çalkantı, titreme. Kelimenin ikilenmiş hali (racrac) suyun ya da yerin sallanmasını anlatır.
• ٱرْتَجَّ (irtecce) — çalkalandı; ve mecazen: irtecce aleyhi'l-kelâm — sözü karıştı, dili dolandı. Zihinsel sarsıntı için de kullanılır.
• رَجَاج — zayıf, güçsüz olan; dilcilerin bir kısmı bunu "titrek" anlamıyla bağlar.

Kur'an bu kökü yalnızca burada kullanır. Yer sarsıntısı için başka yerlerde başka kökler geçer:

Dört fiil, dört ayrı hareket. Aralarındaki farkı abartmamak gerekir — hepsi aynı olayı anlatıyor ve Arapçada bu kelimelerin anlam alanları birbirine girer. Ama seçimlerin rastgele olmadığı da görülüyor: her sûre kendi sahnesine uygun fiili seçmiş.

Vâkıa'nın seçtiği fiil çalkalamadır ve bu, sonraki iki ayetle uyumludur: çalkalanan bir şey içindekini ayırır. Yer çalkalanıyor, dağlar ufalanıyor, toz ayrılıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kök: ب-س-س. Ve bu kökün anlamı üzerinde dilciler ayrılır:

Birinci anlam bağlamdan zorunlu olarak çıkar, çünkü bir sonraki ayet sonucu veriyor: toz. Bir şeyin toz olması için ufalanması gerekir; sürülmesi değil.

Klasik müfessirlerin çoğunluğu birinci anlamı tercih eder. İkinci anlamı savunanlar dağların yerlerinden sürülüp götürülmesini kastederler ve bu da Kur'an'da geçen bir görüntüdür (ve süyyirati'l-cibâl, Nebe 78/20). Ama o durumda 6. ayetteki "toz" ile bağ kurmak zorlaşır.

Tercihimi bildiriyorum — birinci anlam; bağlayıcı değildir.

Hümeze bölümünde ح-ط-م kökü ayrıntısıyla işlendi ve orada kaydedilen çekirdek şuydu: kırmak, parçalamak, ufalamak — sert ve bütün olan bir şeyi kırıp döküntü haline getirmek. Cehennemin adı olarak Hutame, oradaki adamın "toplama" fiilinin karşılığı olarak seçilmişti: toplayanın varacağı yer, dağıtan yerdir.

Şimdi iki kökü yan yana koyalım — ve önce bir sınır çizeyim: ب-س-س ile ح-ط-م ayrı köklerdir. Aralarında iştikak bağı kurmuyorum. Kurduğum karşılaştırma anlam düzeyindedir.

Ve asıl bağ burada değil. Asıl bağ, bu sûrenin altmış beşinci ayetindedir:

"Dileseydik onu çer çöp yapardık." (56/65) — lev neşâu le-cealnâhu hutâmâ.

Yani ح-ط-م kökü bu sûrede zaten var ve tam olarak Hümeze'deki kökle aynı. Hümeze bölümünde bu ayet zaten anılmıştı.

Böylece sûre içinde bir eşleşme doğuyor:

• 5. ayet: dağlar bess edilir — kıyamet sahnesinde.
• 65. ayet: ekin hutâm olur — bir delil cümlesinde, "dileseydik" kaydıyla.

İkisi de "ufalama"dır. Farkları şudur: birincisi olacak, ikincisi olabilir ama olmuyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve şunu ekliyorum: sûre aynı fikri iki kere kullanıyor — bir kez kıyametin tarifi olarak, bir kez de günlük hayatta işlemeyen bir imkân olarak. Yani kıyametteki ufalama, tarlada her yıl gerçekleşmeyen bir ihtimalin genelleştirilmiş halidir.

هَبَاء — kök: ه-ب-و. Hebâ, havada asılı duran ince toz; özellikle pencereden giren güneş ışığında görülen toz zerreleri.

Bu tarif klasik sözlüklerin ortak tarifidir ve Zilzâl bölümünde zerre kelimesi işlenirken zaten anılmıştı: orada "zerre" için verilen izahlardan biri "güneş ışığında görünen toz" idi ve Kur'an'ın bu şeye hebâ' dediği kaydedilmişti.

Kelimenin özelliği şudur: hebâ' ancak ışık varsa görülür. Karanlıkta oda tozla dolu olsa da görünmez. Işık huzmesi girdiğinde ortaya çıkar.

Bu bir dil verisidir. Üzerine kurduğum okuma ise bana aittir ve bağlayıcı değildir: dağlar, ancak özel bir ışık altında fark edilebilecek kadar küçük bir şeye dönüşüyor. Kelime seçimi yalnızca "toz" demiyor; görünürlüğün eşiğine inmiş bir toz diyor.

Kur'an bu kelimeyi bir kez daha kullanır:

"Onların yaptıkları her işin önüne geçtik ve onu saçılmış toz haline getirdik." (Furkān 25/23) — fe-cealnâhü hebâen mensûrâ.

İki ayeti yan yana koymak gerekiyor, çünkü aynı kelime iki farklı nesne için kullanılıyor:

Bir kayıt: münbess ile mensûr ayrı köklerdir; ikisi de "saçılmak" anlamına gelir ama aynı kelime değildir. İnsân bölümünde aynı ayrım için aynı kayıt düşülmüştü ve burada korunuyor. Aralarında iştikak bağı kurmuyorum.

Kurduğum bağ anlam düzeyindedir: Kur'an, en ağır olanı (dağ) ve en görünmez olanı (bir insanın yaptığı iş) aynı kelimeyle tarif ediyor. İkisi de toz oluyor.

Kök: ب-ث-ث. Yaymak, saçmak, dağıtmak. Kâria bölümünde kökün Kur'an'daki geçişleri sıralanmıştı ve orada kaydedilen sonuç şuydu: "kelime kendinde olumsuz değildir; dağılmışlığı bildirir. Dağılmışlığın iyi mi kötü mü olduğu, dağılanın ne olduğuna bağlıdır."

Şimdi o tespiti tamamlayabiliriz — çünkü kökün üçüncü kalıbı burada.

Ve fark gramerdedir, hem de anlamlı bir fark.

Mebsûs ve mebsûse ism-i mef'ûldür: edilgen. Bir saçan vardır, saçılan onlardır. Kâria bölümünde bu özellikle vurgulanmıştı: "dağılan değil, dağıtılan."

Münbess ise infi'âl babından ism-i fâildir. Bu bab Arapçada mutâvaa bildirir — yani bir fiilin karşılığı olan hali: bir şeyi kırarsınız (kesertühû), o kırılır (fe'nkesera). Fâil vardır ama görünmez; görünen, edilen işin bedende bıraktığı sonuçtur.

Yani ayet şunu yapıyor: dağlar ufalandı (büsset — meçhul, bir fâil var), ve sonuç olarak saçılan toz haline geldi (münbess — mutâvaa).

Cümlenin başındaki فَ de bunu doğruluyor: fe-kânet — "ve böylece oldu". Sebep-sonuç.

Böylece iki ayet arasında bir dilbilgisi zinciri kuruluyor: edilgen fiil → mutâvaa. Yapılan iş ve işin bıraktığı hal.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kalıpların gramer değeri ise dil verisidir.

Hâkka bölümünde şu kaydedilmişti: Kur'an'ın kıyamet sahnelerinde dağlar genellikle yerinde dönüşür. Ve Müzzemmil bölümünde bir tablo verilmişti. İkisini tekrarlamak yerine, Vâkıa'nın o tablodaki yerini belirtiyorum:

Vâkıa'nın tarifi, tablodaki en uç olanıdır. Yürütülmek (Tûr 52/10), savrulmak (Tâhâ 20/105), atılmış yün olmak (Kâria 101/5), akan kum yığını olmak (Müzzemmil 73/14) — bunların hepsinde dağ hâlâ bir şeydir. Vâkıa'da ise görünürlüğün eşiğine iniyor: ışıkta seçilebilen toz.

Ve bu, sûrenin işine yarıyor. Kâria bölümünde kaydedildiği gibi, orada dağların hafiflemesi bir teraziyi hazırlıyordu. Burada dağların yok denecek hale gelmesi bir tasnifi hazırlıyor: bir ayet sonra insanlar üç gruba ayrılacak.

Yani her iki sûrede de dağlar aynı işi görüyor: ölçülecek şeyin değişmesi. Dünyanın en ağır cismi ortadan kalktığında geriye ağırlığı ölçülecek başka bir şey kalıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.