Rahmân 17. ayet tefsiri

55/17

رَبُّ ٱلْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ ٱلْمَغْرِبَيْنِ

Rabbü'l-meşrikayni ve Rabbü'l-mağribeyn

"İki doğunun Rabbi, iki batının Rabbi."

Tek ayetlik bir bölüm — sûrenin bu uzunlukta ilk bölümü.

İkil — ve Meâric ile farkı

Bu tamlama Meâric'de, orada geçen çoğul biçimiyle birlikte tabloya alınmıştı. Orada kaydedilenleri tekrarlamıyorum; tabloyu ve izahı hatırlatıp farkı göstermekle yetiniyorum.

Meâric bölümünde kurulan tablo şuydu — Kur'an bu iki kelimeyi üç farklı sayıda kullanır:

Sayı	Ayet	İfade
Tekil	Bakara 2/115, 2/142 ve başka yerler	el-meşriku ve'l-mağrib
İkil	Rahmân 55/17	Rabbü'l-meşrikayni ve Rabbü'l-mağribeyn
Çoğul (tek taraf)	Sâffât 37/5	ve Rabbü'l-meşârik
Çoğul (iki taraf)	Meâric 70/40	Rabbi'l-meşârikı ve'l-meğārib

Ve orada klasik müfessirlerin izahı kaydedilmişti:

- Tekil: yön olarak doğu ve batı; iki temel istikamet. - İkil: güneşin yaz ve kış aylarındaki iki uç doğuş ve batış noktası. Bu, gözle görülebilir bir olgudur. - Çoğul: yılın her günü doğuş noktası biraz değişir; dolayısıyla doğuş noktaları sayıca çoktur.

Ve orada bir kayıt daha düşülmüştü ve burada tekrar edilmesi gerekiyor: bu bir fennî mucize iddiası değildir. Anlatılan şey modern bir keşif değil; çölde yaşayan, ufku bir takvim gibi okuyan bir topluluk için çıplak gözle görülebilen, o dönemde de bilinen bir olgudur.

Fark: burada ikil, orada çoğul

İki ayeti yan yana koymak, sayının neyi değiştirdiğini gösteriyor:

	Rahmân 55/17	Meâric 70/40
Sayı	İkil	Çoğul
Yapı	Rabbü iki kez tekrarlanıyor	Rabbi bir kez, iki tamlanan ortak
Cümledeki yeri	Bir haber — sûrenin nimet dizisinin bir halkası	Bir yeminin konusu
Neyi vurguluyor	İki uç nokta — sınırlar	Çokluk — kapsam
Sûrenin işi	Düzenin şaşmazlığını saymak	Gücün kapsamını savunmak

Ve buradaki en dikkat çekici dizim farkı: رَبُّ kelimesinin tekrarlanması.

Ayet "iki doğunun ve iki batının Rabbi" demiyor. "İki doğunun Rabbi ve iki batının Rabbi" diyor. Kelime iki kez geçiyor.

Meâric'te ise tek bir Rabb iki tamlananı birden taşıyor.

Bu tekrarın iki izahı verilir:

İzah	Ne diyor
Fasıla gereği	Sûrenin ses düzeni tekrarı gerektiriyor; el-meşrikayn ile el-mağribeyn ayrı ayrı anıldığında ayet kafiyeye oturuyor
Anlam gereği	Doğu ile batı ayrı ayrı sahiplenilmiş oluyor; iki uç, tek bir çift olarak değil, iki ayrı hâkimiyet alanı olarak anılıyor

İkisi de mümkündür ve birbirini dışlamaz. Ama şunu kaydediyorum ve kendi okumam olarak sunuyorum: bu sûre baştan sona çift üzerine kurulu bir metindir, ve tam da bu ayette çiftin iki yarısı ayrı ayrı sahiplendiriliyor. Sûrenin kendi mantığı içinde tekrar, sesten önce anlamı karşılıyor.

Fasıladaki tek istisna

Ve burada bir ses notu düşmek gerekiyor.

Yukarıda ses yapısı bölümünde kaydedildiği gibi, sûrenin bütün fasılaları uzun â + tek ünsüz düzenindedir: -ân, -âm, -âr.

Bu ayet bu düzenin dışındadır. el-mağribeyn — uzun â yok; ikil ekinin -ayn biçimi var.

Ve dikkat çekici olan şu: bu istisnanın bulunduğu ayet, konusu ikilik olan ayettir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bir delil saymıyorum. Ama gözlem doğrulanabilir: sûrenin ses düzeninin tek belirgin sapması, iki uç noktadan söz eden ayette bulunuyor.