Kamer 41-42. ayetler

Velekad câe âle Fir'avne'n-nüzür — kezzebû bi-âyâtinâ küllihâ fe-ehaznâhüm ahze azîzin muktedir "Andolsun ki Fir'avn ailesine de uyarılar geldi. Âyetlerimizin hepsini yalanladılar; biz de onları, mutlak güç sahibi ve her şeye gücü yeten birinin yakalayışıyla yakaladık."

Bu, sûrenin en çok sorulan yapı sorusudur ve dizim gözlemiyle cevaplanabilir. Aşağıda tahmin yürütmeden, metnin kendi verileriyle beş gözlem sıralıyorum.

Bir — bu kıssa kalıbın dışında.

Dört kıssa aynı fiille açılıyordu: kezzebet. Beşincisi başka bir fiille açılıyor: جَاءَ.

Beşinci kıssada özne kavim değil, uyarılardır. Cümlenin fâili değişiyor: dört kıssada kavimler bir şey yapıyordu; burada kavme bir şey geliyor.

İki — bu kıssada nakarat yok.

Dördü de velekad yessernâ ile kapanıyordu. Beşincisi kapanmıyor. Kırk üçüncü ayet doğrudan muhataba dönüyor: e-küffâruküm hayrun min ülâikum?

Üç — bu kıssada helâk vasıtası anılmıyor.

Dört kıssada helâk vasıtası adıyla veriliyordu:

Kırk ikinci ayet vasıta yerine yakalayanı anıyor: ahze azîzin muktedir. Yani boğulma anılmıyor; deniz anılmıyor; asa anılmıyor. Sûre, beşinci kıssada aleti değil fâili öne çıkarıyor.

Dört — bu kıssada yalanlamanın nesnesi genişletiliyor.

Semûd ve Lût bi'n-nüzür (uyarıları) yalanlamıştı. Burada nesne: بِآيَاتِنَا كُلِّهَا — "âyetlerimizin hepsini".

كُلِّهَا kelimesi sûrede burada bir kez geçiyor ve kayda değer: Kur'an başka yerde Mûsâ'ya verilen işaretleri dokuz olarak sayar (İsrâ 17/101; Neml 27/12). Yani en uzun işaret listesi bu kavme aittir — ve sûre onu tek kelimeyle topluyor.

Kısalık, kapsamla dengeleniyor. İki ayetlik kıssa, "hepsi" diyerek en geniş listeyi içine alıyor.

Beş — bu kıssa listeyi kapatıyor, anlatmıyor.

Dört kıssa bir şey anlatır: bir suç, bir vasıta, bir sonuç. Beşincisi anlatmıyor; sayıyor. İki cümlesi vardır: uyarı geldi, yalanladılar. Ve sonra yakalayış.

Buradan çıkan sonuç ve kendi okumam olarak kaydediyorum:

Fir'avn kıssası burada bir kıssa değil, bir liste kalemidir. Sûre dört kıssayı anlattıktan sonra listeyi kapatıyor ve kapatırken en bilinen örneği kullanıyor — çünkü en bilinen örnek, anlatılmaya en az ihtiyaç duyan örnektir.

Kur'an Fir'avn kıssasını A'râf, Yûnus, Tâhâ, Şuarâ, Kasas ve daha birçok sûrede uzun uzun anlatır. Kamer'in muhatabı bu kıssayı bilmektedir. Bilinen bir şeyi anlatmak gerekmez; anmak yeter.

Ve sûrenin yaptığı iş zaten anlatmak değil, listelemektir. Yukarıda "Sûrede olmayanlar" başlığında kaydettiğim gibi bu sûre kıssaların içeriğini değil, art arda gelişini kullanıyor. Beşinci kalem, listenin tamamlandığını gösteriyor.

Bu bir dizim gözlemidir ve tahmin değildir; dayanağı yukarıdaki beş maddedir ve hepsi metinden doğrulanabilir. Buradan bir nüzul sırası ya da bir tertip hükmü çıkarmıyorum.

أَخْذَ — ehaznâhüm fiilinin masdarıdır ve mef'ûl-i mutlak olarak mansûbdur. Ama sıradan bir mef'ûl-i mutlak değil; izâfe halinde: ahze azîzin muktedir — "azîz ve muktedir olanın yakalayışıyla".

Bu yapı Arapçada niteleme işi görür: fiilin nasıl yapıldığını, failin kimliğine atıfla söyler.

Hâkka'de aynı türden bir yapı işlenmişti: ehazehüm ahzeten râbiye (69/10) — orada masdar bir sıfatla nitelenmişti, burada bir izâfetle.

عَزِيز — Kök: ع-ز-ز. Somut anlamı: sert, sağlam, aşınmaz olmak. Arzun azâz — sert, kazılmaz toprak. Ve buradan: yenilmez olmak, üstün olmak, değerli olmak.

Kelimenin içinde iki şey birden var: güç ve kıymet. Bir şeyin azîz olması hem ona ulaşılamaması hem değerli olmasıdır. Aynı kökten izzet, i'zâz, muâzze.

مُقْتَدِر — Kök: ق-د-ر, VIII. bâbın ism-i fâili: gücü ölçüsünce yeten, tam kudret sahibi.

Ve bu kelime, sûrenin son kelimesiyle aynıdır (55). Aşağıda o halkayı ele alacağım.

İki sıfatın birlikte gelmesi kayda değer ve kendi okumam olarak kaydediyorum: azîz karşı konulamazlığı, muktedir ise ölçüyü bildiriyor. Yani yakalayış hem durdurulamaz hem ölçülüdür. İkisi bir arada olmasa cümle eksik kalırdı: yalnız azîz olsaydı yenilmezlik, yalnız muktedir olsaydı yeterlilik anlaşılırdı. İkisi birlikte, ölçüsünü şaşırmayan bir güç tarif ediyor.

Ve bu, kırk dokuzuncu ayette söylenecek olanın ta kendisidir: innâ külle şey'in halaknâhü bi-kader.