Kamer 2. ayet

Ve in yerav âyeten yu'ridû ve yekûlû sihrun müstemirr "Bir işaret görseler yüz çevirirler ve 'sürüp giden bir büyü' derler."

Cümle bir şart yapısıdır: in (eğer) + yerav (görseler) → yu'ridû (yüz çevirirler) + yekûlû (derler). Üç fiil de muzâri (geniş/şimdiki zaman) ve meczûmdur.

Ve tam burada birinci ayetin ihtilafına bir veri düşüyor. Birinci ayet mâzî idi; ikinci ayet muzâridir. Yani metin bir olaydan bir alışkanlığa geçiyor: bir kere şu oldu; ve bunlar ne zaman bir işaret görseler şunu yaparlar.

Şart edatı olarak إِنْ seçilmiş, إِذَا değil. Dilcilerin kaydettiği fark: izâ gerçekleşmesi beklenen ya da kesin olan şart için, in ise ihtimalli ya da nadir şart için kullanılır. Burada in kullanılması, bir işaret görmelerinin nadir bir durum olduğunu ima eder — ve bu, birinci ayetin anlattığı olayın istisnaîliğiyle uyumludur.

Bunu bir gramer gözlemi olarak kaydediyorum; in / izâ ayrımının her yerde mutlak biçimde işlediğini iddia etmiyorum, çünkü Kur'an'da bu ayrımın esnediği yerler de vardır.

Kök: ع-ر-ض. Somut anlam: genişlik, en. Ard — bir şeyin eni (boyunun karşıtı). Arîd — geniş.

Buradan iki dal çıkıyor ve ikisi de Kur'an'da işlek:

• عَرَضَ — bir şeyi enine çevirip sunmak, arz etmek. Arz, ma'rûz, ma'raz (sergi), i'râz.
• أَعْرَضَ (ef'ale bâbı) — yüz çevirmek. Dilcilerin izahı: yüzünü değil, yanını dönmek. Yani karşındakine yüzünü değil enini gösterirsin.

Bu ayrıntı önemlidir. Türkçe "yüz çevirmek" ifadesi hareketi doğru verir ama kelimenin resmini vermez. Arapçadaki resim şudur: karşı karşıya duruş bozulur, kişi kendini yana çevirir. Reddetmek için konuşmak gerekmiyor; duruşu değiştirmek yetiyor.

Ve aynı kökün "sunmak" anlamıyla birlikte okunduğunda bir karşıtlık çıkıyor: arz bir şeyi karşındakine açmaktır; i'râz karşındakine kapanmaktır. Aynı kök hem sunmayı hem sunulanı geri çevirmeyi adlandırıyor. Bu bir dil verisidir; ondan çıkardığım karşıtlık okuması benimdir.

Kelime bu tefsirde birçok yerde işlendi ve tekrarlamıyorum. Burada yalnız bir nokta: âyet, kendisi için değil işaret ettiği şey için vardır. Bir âyet görmek, bir gösteri izlemek değil; bir yönlendirmeyi almaktır. İşareti alıp yöne bakmayan kişi için âyet, âyet olmaktan çıkar; yalnız bir olay kalır.

Sûrenin ilerisinde aynı kelime iki kez daha geçecek: 15. ayette "onu bir âyet olarak bıraktık", 42. ayette "âyetlerimizin hepsini yalanladılar".

Kök: س-ح-ر. Bu kök bu tefsirde Müddessir ve Zâriyât'de işlendi. Orada kaydedilen ve burada belirleyici olan şey şudur: kök iki ayrı kelime veriyor —

• سِحْر (sihr) — büyü.
• سَحَر (sehar) — gecenin son bölümü, şafaktan hemen önceki vakit. Çoğulu eshâr.

Zâriyât bölümünde kaydedildiği gibi, dilciler bu iki anlam arasındaki ilişkiyi ışıkla karanlığın karıştığı, gözün yanılabildiği vakit üzerinden kurar. Bu izah dilcilere nispet edilmiştir; kesin bir etimoloji olarak sunulmuyor ve burada da öyle sunmuyorum.

Ama bu sûre için kaydedilmesi gereken bir şey var. Kökün her iki kelimesi de bu sûrede geçiyor:

Yani sûrenin başında bir grup insan gördükleri şeye sihr diyor; otuz iki ayet sonra bir başka grup seharde kurtuluyor. Aynı üç harf.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve sınırını çiziyorum: iki kelimenin aynı kökten olması dil verisidir ve doğrulanabilir. İkisinin sûrede karşı karşıya konduğu ve bunun bilinçli bir tercih olduğu iddiası bana ait değildir ve ben de öyle bir iddiada bulunmuyorum. Yalnız metinde bulunan bir örtüşmeyi kaydediyorum.

Kök: م-ر-ر. Kökün somut anlamı: geçmek, bir yerden öbürüne geçip gitmek. Merra / yemurru — geçti. Mürûr — geçiş. Memerr — geçit.

Kelime إِسْتِفْعَال (istif'âl, X. bâb) kalıbının ism-i fâilidir: müstemirr. Ve bu bâb burada iki ayrı yöne açılıyor:

Birinci okuma: "sürüp giden, devam eden." İstemerra fiili Arapçada "devam etti, sürdü" anlamında yerleşiktir. Bu okumada söyledikleri şu olur: "Bu, kesilmeyen bir büyü — biri bitiyor öteki başlıyor." Yani muhataplar birbiri ardına gelen işaretleri tek bir sürekli büyü faaliyeti sayıyorlar.

İkinci okuma: "geçici, geçip gidecek." Kökün asıl anlamı olan mürûrdan: bu da geçer. Bu okumada söyledikleri şu olur: "Bu, geçip gidecek bir büyü — üstünde durmaya değmez."

Üçüncü bir okuma daha nakledilir: kökün مِرَّة (kuvvet, sağlamlık) dalından — "güçlü, sapasağlam bir büyü." Kur'an bu kelimeyi Necm 53/6'da kullanır: zû mirratin fe'stevâ.

Üçü de kaydedilmiştir ve tercih dayatmıyorum. Ama bir şey söylenebilir: üç okumanın üçü de aynı sonuca varır. Sürekli deseler de, geçici deseler de, güçlü deseler de, hepsinde ortak olan tek şey vardır — işaretin işaret olduğunu reddetmek. Kelimenin çok anlamlılığı burada bir belirsizlik değil; reddetmenin üç ayrı tonu.

Bu son cümle benim okumamdır.

Kök sûrede üç yerde geçiyor ve üçünün birlikte okunması gerekiyor:

Kırk altıncı ayetteki أَمَرّ, kökün bir başka dalındandır: mürr — acı (tat olarak). Emerr, ism-i tafdîl: "daha acı".

Kökün "geçip gitmek" ile "acı olmak" anlamlarının aynı kökten gelip gelmediği dilcilerin tartıştığı bir meseledir ve burada kesin hüküm vermiyorum. Klasik sözlükler ikisini de م-ر-ر altında verir; aralarındaki bağın gerçekten etimolojik mi yoksa sonradan mı kurulduğu ayrı bir sorudur.

Ama sûre içindeki dizim gözlemi kaydedilebilir ve doğrulanabilir: ikinci ayette yalanlayanlar işareti müstemirr diye niteliyor; on dokuzuncu ayette bir kavmin helâk günü müstemirr diye niteleniyor; kırk altıncı ayette Saat emerr diye niteleniyor. Kendi kullandıkları kelime, iki kez geri geliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Bu tür bir "kelimenin sahibine dönmesi" örgüsünü sûre bir kez daha yapacak: yirmi beşinci ayette Semûd'un Sâlih için söylediği kezzâb eşir, yirmi altıncı ayette belirli hale getirilip onlara döndürülecek; ve yirmi dördüncü ayette söyledikleri dalâlin ve su'ur, kırk yedinci ayette suçluların hali olarak aynen tekrarlanacak. Sûre üç kez aynı şeyi yapıyor: reddedenin kelimesini alıp ona iade ediyor.