Tûr 1-6. ayetler — Beş yemin

Ve't-Tûr · Ve kitâbin mestûr · Fî rakkın menşûr · Ve'l-beyti'l-ma'mûr · Ve's-sakfi'l-merfû' · Ve'l-bahri'l-mescûr

"Tûr'a andolsun · yazılmış bir kitaba · yayılmış bir deri üzerinde · imar edilmiş eve · yükseltilmiş tavana · kabarmış denize…"

Bu tefsirde şimdiye kadar üç ism-i fâil dizisi işlendi (Âdiyât 100/1-5, Mürselât 77/1-5, Zâriyât 51/1-4). Tûr'un dizisi onların hiçbirine benzemiyor ve fark, tek bir gramer ölçütünde toplanıyor.

Ve iki fark belirleyicidir.

Bir — bütün bağlaçlar vâv. Öteki üç dizide fâ vardı ve fâü't-ta'kīb aralıksız bir ardışıklık kuruyordu; dolayısıyla dizi tek bir kasem sayılıyordu (Âdiyât ve Zâriyât'ta kesin, Mürselât'ta tartışmalı).

Burada hiç fâ yok. Nahivde yeminler arasına giren vâv, çoğu zaman yeni bir kasem başlatır — Mürselât bölümünde bu kural kaydedilmişti.

Yani Tûr'da beş ayrı yemin var. Beş ayrı nesne, aralarında ardışıklık kurulmadan sıralanıyor.

Ve bunun doğrudan bir sonucu var: beş nesne arasında bir zaman ilişkisi yok. Âdiyât'ın dizisinde bir sahne akıyordu, Zâriyât'ın dizisinde bir işlem ilerliyordu. Burada hiçbir şey ilerlemiyor — beş şey yan yana duruyor.

İki — yemin edilen şeylerin adı veriliyor.

Öteki üç dizide "yemin edilen şey nedir?" sorusu klasik dönemden beri tartışılmıştı ve hiçbirinde kapanmamıştı. Burada durum farklı: tûr bir dağdır, kitâb bir kitaptır, beyt bir evdir, sakf bir tavandır, bahr bir denizdir.

Ama tartışma bitmiyor — sadece yer değiştiriyor. Öteki dizilerde "bu sıfatlar kime ait?" diye soruluyordu; burada "bu isimler hangisini gösteriyor?" diye soruluyor. Hangi dağ, hangi kitap, hangi ev?

Yani ihtilaf, cinsten tekile kayıyor.

Ve şimdi dizinin kendine ait olan tarafı.

Beş nesnenin ortak yanı, hepsinin duruyor olmasıdır:

Beş sıfatın beşi de ism-i mef'ûl. Yani hepsi edilgen: yazıl-mış, yayıl-mış, imar edil-miş, yükseltil-miş, doldurul-muş.

Ve bu, öteki üç dizinin tam tersidir. Orada ism-i fâil vardı — koşan, esen, savuran, taşıyan. Burada hiçbir nesne bir iş yapmıyor; hepsine bir iş yapılmış.

Ve edilgen olmak bir fâil gerektirir. Mürselât bölümünde bu tespit yapılmıştı: dizinin ilk kelimesi (mürselât — gönderilenler) edilgendi ve orada şu kaydedilmişti: "Bu, baştan bir gönderen olduğunu ima ediyor — daha yeminin ilk kelimesinde."

Tûr'da bu, beş kez tekrarlanıyor. Beş nesne, beş kez, arkasında birinin bulunduğunu söylüyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama beş sıfatın kalıbı yukarıda tek tek verildi ve tartışmalı değil.

Ve iki komşu sûre yan yana konduğunda tablo şu:

İki sûre, aynı işi iki zıt yoldan yapıyor.

Zâriyât'ın yemini şunu gösteriyordu: bir şey taşınıyor ve yerine ulaşıyor — söz de öyle ulaşacak. Tûr'un yemini ise şunu gösteriyor: bir şey kurulmuş ve duruyor — hüküm de öyle duruyor.

Yani biri sürecin işlediğini, öteki yapının sağlam olduğunu delil gösteriyor.

Ve iki sûrenin cevapları da bu ayrımı taşıyor:

• Zâriyât 51/5: innemâ tûadûne le-sâdık — vaad edilen doğrudur. Gelecek zamana bakıyor.
• Tûr 52/7: inne azâbe rabbike le-vâkı' — azap gerçekleşecektir. Ve hemen ardından: مَّا لَهُۥ مِن دَافِعٍ — "onu geri çevirecek yok."

Tûr'un cevabı bir engellenemezlik bildiriyor; Zâriyât'ınki bir doğruluk.

Bunu iki sûrenin karşılaştırmasından çıkardığım bir okuma olarak kaydediyorum. Kalıplar ve bağlaçlar yukarıda tek tek verildi ve tartışmalı değil; iki sûre arasında kasıtlı bir tasarım olduğunu iddia etmiyorum.

Kök: ط-و-ر. Somut anlamı: bir şeyin sınırı, çevresi; ve aşama, evre.

• طَوْر — hal, aşama, kademe. Kur'an bunu kullanır: "Sizi aşama aşama yarattı" (Nûh 71/14) — ve kad halakaküm etvârâ.
• طُور — dağ. Dilcilerin bir kısmı kelimeyi Arapçaya başka bir dilden geçmiş sayar; bir kısmı kökün "sınır" anlamıyla bağlar — dağ, bir bölgeyi sınırlayan şeydir. Bu tartışmaya girmiyorum ve kesin bir hüküm vermiyorum.

Hangi dağ? — ihtilaf

Birinci görüş açık farkla daha güçlüdür ve gerekçesi Kur'an'ın kendi kullanımıdır: et-Tûr, belirlilik takısıyla, Kur'an'da neredeyse istisnasız Mûsâ'nın dağını gösterir.

Ve Tîn bölümünde bu kaydedilmişti: orada tûri sînîn işlenmiş ve dağın vahiy ile ilişkisi kurulmuştu.

Ben de birinci görüşü esas alıyorum. Bağlayıcı değildir.

Ve bunun bir sonucu var: eğer birinci yemin Sînâ'ya ise, dizi bir vahiy yeri ile açılıyor demektir. Ve ikinci yemin bir kitaba olacak. Yani ilk iki yemin, vahyin mekânı ve vahyin kendisi.

كِتَاب — kök ك-ت-ب: yazmak. Ve kökün somut anlamı üzerinde durmak gerekiyor: ketebe, aslında bir şeyi bir şeye eklemek, dikmek, bir araya getirmektir. Ketîbe — düzenli askerî birlik. Yazı, harfleri birbirine ekleme işidir.

Kalem 68/1 bahsinde bu alan işlendi; tekrarlamıyorum.

مَسْطُور — kök س-ط-ر: satır, sıra, dizi. Satr — satır; mistara — cetvel. Ve mestûr, "satır satır yazılmış" demektir.

Kalem sûresi yesturûn fiiliyle açılıyordu (68/1) ve o kök bu köktür. Yani iki sûre aynı fiili yemin bağlamında kullanıyor.

رَقّ — kök ر-ق-ق: incelmek. Rakīk — ince. رَقّ — üzerine yazı yazılan ince deri, parşömen.

Ve kelimenin seçimi tarihî bir kayıttır. O dönemde yazı malzemesi olarak deri, papirüs, kemik, tahta ve taş kullanılıyordu. Rakk, bunların en değerlisi ve en dayanıklısıdır: iyi işlenmiş ince deri.

مَنشُور — kök ن-ش-ر: yaymak, açmak.

Ve bu kelime Tekvîr 81/10 bahsinde işlendi: ve ize's-suhufü nüşirat — "sayfalar açıldığında". Tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti: fiil edilgendir, tek seferlik ve tamamlanmış bir iş bildirir, ve sûrenin "kapalı olanın açılması" örgüsünün bir halkasıdır.

Ve Müddessir 74/52 bahsinde de aynı kök geçmişti (suhufen müneşşera) ve orada kaydedilmişti: "sayfalar zaten açılacak; talep edilen, açılışın vaktinden önce ve kişiye özel yapılması."

Buraya eklenecek olan, kelimenin buradaki zamanı.

Yani Tûr'daki deri, açılmayı bekleyen bir şey değil; zaten açık.

Ve bu, yeminin mantığıyla uyumludur: yemin, duran şeylere ediliyor. Kapalı bir kitaba yemin edilse, kitabın içeriği bilinmez olurdu. Açık bir kitaba yemin edilmesi, okunabilirliği vurguluyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; üç kullanımın kalıpları yukarıda verildi.

Hangi kitap? — ihtilaf

Dört görüş de klasik kaynaklarda nakledilir ve hiçbiri elenmez. Kelime nekre (belirsiz) gelmiş — kitâbin, "bir kitap" — ve belirsizlik tercihi zorlaştırıyor.

Bir tercih dayatmıyorum. Ama şu kaydedilebilir: birinci ve ikinci yeminin yan yana durması ve ikisinin de belirlilik bakımından farklı olması (et-Tûr marife, kitâbin nekre) dikkat çekicidir. Marife olan tek bir şeyi gösterir; nekre olan açık bırakır.

بَيْت — ev. Kök ب-ي-ت: geceyi geçirmek. Bâte — geceledi. Yani "ev", kökünde gecelenen yerdir.

مَعْمُور — kök ع-م-ر: uzun ömürlü olmak, bayındır olmak, şenlendirmek.

• عُمْر — ömür.
• عِمَارَة — bina, imar.
• مَعْمُور — imar edilmiş, şenlendirilmiş, dolu.
• اِعْتِمَار / عُمْرَة — ziyaret; hac dışındaki ziyaret.

Ve kökün "şenlendirmek" anlamı belirleyicidir. Ma'mûr bir ev, sadece yapılmış bir ev değil; içine girilip yaşanan evdir. Kur'an bunu açıkça kullanır: "Allah'ın mescitlerini ancak … olanlar imar eder" (Tevbe 9/18) — ve orada "imar", bina yapmaktan çok kullanmayı bildirir.

Hangi ev? — ihtilaf

İki görüş de klasik kaynaklarda savunulmuştur. Birinci görüş rivayetlere dayandırılır; rivayetlerin senedini ve kaynağını kesin veremediğim için isim ve nispet yazmıyorum ve bu görüşü bir nakil olarak, ayrıntısına girmeden kaydediyorum.

İkinci görüşün Kur'an içi dayanağı daha görünürdür: Kur'an el-beyt kelimesini belirlilik takısıyla düzenli olarak Kâbe için kullanır.

Bir tercih dayatmıyorum. Ve şunu kaydediyorum: iki görüş birbirini dışlamak zorunda değildir; Kur'an'ın bir kelimeyi hem yerde hem gökte bir karşılıkla anması, başka yerlerde de görülen bir açıklıktır.

سَقْف — tavan, çatı. Kök س-ق-ف.

مَرْفُوع — kök ر-ف-ع: yükseltmek, kaldırmak. Ref', rif'at, merfû' aynı kökten.

Ve bu tamlamanın gökle ilgili olduğu neredeyse tartışmasızdır, çünkü Kur'an göğü doğrudan "tavan" diye anar:

"Göğü korunmuş bir tavan (sakfen mahfûzan) yaptık." (Enbiyâ 21/32)

Bakara 2/22 bahsinde bu ayet anılmış ve orada bir kayıt düşülmüştü: "'Korunmuş tavan' ifadesinin bugünkü bilgiyle örtüşen bir tarafı var… Bunu, ayetin bir bilimsel keşfi haber verdiği iddiasıyla yazmıyorum; ayet atmosferden söz etmiyor."

Aynı kayıt burada da geçerlidir ve tekrarlamıyorum.

Buraya eklenecek olan, sıfatın kalıbı. Merfû' — edilgen: yükseltil-miş. Yani gök kendiliğinden yüksek değil; yükseltilmiş.

Ve Zâriyât 51/47'de aynı fikir etken kalıpta verilmişti: ve's-semâe beneynâhâ — "göğü biz kurduk". Orada fâil söyleniyor; burada söylenmiyor ama kalıp gerektiriyor.

İki komşu sûre, aynı şeyi iki çatıda söylüyor. Bunu bir karşılaştırma olarak kaydediyorum.

Ve dizinin en tartışmalı kelimesi.

بَحْر — deniz. Kök ب-ح-ر; dilciler kökün "genişlik, yarılma" fikri taşıdığını kaydeder.

مَسْجُور — kök س-ج-ر. Ve kökün anlamı üzerinde dilciler ayrılır:

Ve Tekvîr 81/6 bu tartışmanın merkezindedir, çünkü orada aynı kök, aynı nesne (denizler) için kullanılıyor.

Tekvîr bölümünde bu ayet anıldı ve orada ve'l-bahri'l-mescûr ifadesi karşılaştırma için gösterilmişti.

Buraya eklenecek olan, iki kullanımın zamanı:

Ve fark belirleyicidir. Tekvîr'de deniz değişecek bir şey olarak anılıyor; Tûr'da şu anda bir sıfatla anılıyor.

Bu, kelimenin buradaki anlamını daraltıyor mu? Kısmen. Eğer mescûr şimdiki bir hali bildiriyorsa, "tutuşturulmuş" anlamı bugünkü deniz için zorlanır. "Dolu" ya da "kabarmış" anlamı daha rahat oturur.

Ama bu kesin değildir, çünkü klasik kaynaklarda ayetin kıyamet sahnesine bakan bir yemin olarak okunduğu izahlar da nakledilir.

Bir tercih dayatmıyorum. Üç anlam da kökten çıkıyor ve klasik kaynaklarda hepsi savunulmuştur.

Bu ayet, modern dinî yazında bir "bilimsel mucize" iddiasına konu edilir: mescûr kelimesinin "tutuşturulmuş" anlamı ile okyanus tabanındaki volkanik yarıklar (hidrotermal bacalar, okyanus ortası sırtları) arasında bir eşitleme kurulur; ya da suyun hidrojen ve oksijenden oluşması ve ikisinin de yanıcı/yakıcı olması üzerinden bir bağ kurulur.

Bu iddiayı kurmuyorum, ve gerekçelerini Târık, Alak ve Zâriyât 51/47 bahislerinde yazılanları tekrarlamadan sıralıyorum:

Bir. Kelimenin anlamı zaten ihtilaflıdır. Üç ayrı anlam kökten çıkıyor ve klasik dönemde üçü de savunulmuş. Anlamı kesinleşmemiş bir kelimeyi tek bir modern olguya kilitlemek, ihtilafı çözmek değil görmezden gelmektir.

İki. İşlem terstir: önce modern bilgi alınıyor, sonra kelimeye yer açılıyor.

Üç. Ayetin kendi işi başka. Bu bir yemindir ve yeminin cevabı bir sonraki ayettedir: "Rabbinin azabı mutlaka gerçekleşecektir." Deniz burada bir bilgi kaynağı olarak değil, yeminin nesnesi olarak duruyor — sağlam, büyük, kimsenin elinde olmayan bir şey.

Dört. STYLE'ın kuralı: fennî mucize avcılığı yapılmaz. Kelimenin üç anlamı da verilir ve eksiltilmez; ama bunlardan biri seçilip modern bir olguya eşitlenmez.

Beş nesneyi bir arada okuyalım: dağ — kitap — ev — tavan — deniz.

Bir ortak nokta hemen görünüyor: hepsi büyük ve sabit. Bir dağ yerinden oynamaz, bir kitap yazıldıktan sonra değişmez, bir ev durur, bir tavan durur, bir deniz durur.

Ve dizinin sıralamasında bir yön var:

Dizinin son iki ayeti bir eksen kuruyor: yukarısı ve aşağısı. Tavan ile deniz, dünyanın iki ucudur.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum; kasıtlı bir düzen iddiası değildir.

Ve yemin ile cevabın bağı. Âdiyât, Mürselât ve Zâriyât bölümlerinde sorulan soru burada da sorulmalı: bu beş nesneye niçin yemin ediliyor?

Cevap yedinci ve sekizinci ayette: "Rabbinin azabı mutlaka gerçekleşecektir; onu geri çevirecek yoktur."

Ve bağ şu olabilir — ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: yemin edilen beş şeyin ortak yanı, kimsenin değiştiremeyeceği şeyler olmalarıdır. Bir dağı kimse kaldıramaz, yazılmış bir kitabı kimse yazılmamış yapamaz, bir denizi kimse boşaltamaz.

Ve cevap da bir değiştirilemezlik bildiriyor: mâ lehû min dâfi' — onu geri çevirecek yok.

Yani beş yemin, cevabın biçimini taşıyor: sabitlik.

Mürselât'ta bağ "gönderilmiş olmanın mantığı" idi; Zâriyât'ta "taşınıp dağıtılmanın mantığı"; Tûr'da "kurulmuş olmanın mantığı." Kurulan şey durur.