وَمِن كُلِّ شَىْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
Ve min külli şey'in halaknâ zevceyni lealleküm tezekkerûn "Her şeyden iki eş yarattık — belki düşünüp öğüt alırsınız diye."
- زَوْج — bir şeyin eşi, karşılığı olan tek. Yani "çiftin bir yarısı".
- زَوْجَان / زَوْجَيْنِ — iki eş, yani çiftin ikisi birden.
- أَزْوَاج — eşler (çoğul).
Kelime Kur'an'da hem insan eşleri için (ezvâc), hem bitki türleri için (ezvâcin min nebâtin şettâ, Tâhâ 20/53), hem genel olarak kullanılır.
Leyl 92/1-3 bahsinde bu fikir işlendi ve orada bu ayet anıldı. Tekrarlamıyorum. Oradaki tespit: sûre "her şey çiftler halinde yaratılmıştır" fikrinden ahlâkî ayrıma geçiyor, ve Kur'an bu fikri açıkça söylüyor (Zâriyât 51/49; Yâsîn 36/36).
| Görüş | İşlev | Ortaya çıkan anlam |
|---|---|---|
| Teb'îz (bir kısmını bildirme) | "Şeylerin bir kısmından" | Her şey değil, birçok şey çift yaratılmış |
| İbtidâ (başlangıç) | "Her şeyden [olmak üzere]" | Kapsam geneldir |
| Zâide (fazladan) | Anlamı değiştirmez | "Her şeyi çift yarattık" |
Birinci görüş kaydedilmeye değer, çünkü bir mutlaklık iddiasını yumuşatıyor. Kur'an'ın kendisi bazı şeylerin tek olduğunu söyler — Allah'ın tekliği bu sûrenin ve İhlâs'ın konusudur.
Ve klasik kaynaklarda bu kayıt düzenli olarak düşülür: çiftlik, yaratılmışların vasfıdır; yaratanın değil.
Ben de bu kaydı esas alıyorum. Min'in tam işlevi konusunda bir tercih dayatmıyorum; ama ayetin bir yaratılmışlar hükmü koyduğu ve bunun bağlamdan açık olduğu belirtilmelidir.
تَذَكَّرُ — kök ذ-ك-ر: hatırlamak, anmak. Tefe''ul babı, işin kişide gerçekleşmesini ve zahmetle yapılmasını bildirir: "hatırlamaya çalışmak, kendine getirmek".
Hatırlamak, daha önce bilinen bir şeye dönmektir. Yani ayet, çiftliğin yeni bir bilgi olduğunu iddia etmiyor. Herkesin gördüğü bir şeye dikkat çekiyor ve o şeyden bir sonuç çıkarılmasını istiyor.
| İzah | Çıkarım |
|---|---|
| Tevhid | Her şey çift ise, çift olmayan tektir. Yaratılmışın vasfı çiftlik, yaratanın vasfı teklik |
| Diriliş | Çiftten yeni bir varlık doğuyor; yoktan var etme her gün görülüyor |
| Düzen | Çiftlik bir tasarım işaretidir |
Birinci izah en yaygınıdır ve İhlâs sûresiyle doğrudan bağlanır: lem yelid ve lem yûled ve lem yekün lehû küfüven ehad. Orada üç olumsuzlama vardı ve üçüncüsü "denk"i reddediyordu — yani eşi olmamayı.
Ve sûrenin bir sonraki ayeti birinci izahı destekliyor: ellinci ve elli birinci ayetler tevhide çağıracak — "Allah ile birlikte başka bir ilah edinmeyin."
Bu ayet de bazen modern bir iddiaya konu edilir: "çift" kelimesinin madde-antimadde, ya da atom altı parçacıkların eşleri, ya da bitkilerdeki eşeyliliğin sonradan keşfedilmiş olması ile eşitlenmesi.
Bunu kurmuyorum. Gerekçesi Târık, Alak ve yukarıdaki 51/47 bahsinde yazılanlarla aynıdır. Ekleyeceğim tek şey şu: ayetin kendisi tezekkerûn (hatırlarsınız) diyor. Hatırlanacak bir şey, muhatabın zaten bildiği bir şeydir. Yani ayetin kendi kelimesi, bir keşif haberi olmadığını söylüyor.