Fetih 29. ayet

Muhammedün rasûlullâh; ve'llezîne meahû eşiddâü ale'l-küffâri ruhamâü beynehüm; terâhüm rukkean sücceden yebteğûne fadlen mine'llâhi ve rıdvânâ; sîmâhüm fî vücûhihim min eseri's-sücûd; zâlike meselühüm fi't-Tevrâh; ve meselühüm fi'l-İncîli ke-zer'in ahrace şat'ehû fe-âzerahû fe'stağleza fe'stevâ alâ sûkıhî yu'cibü'z-zürrâa li-yeğîza bihimü'l-küffâr; vaada'llâhu'llezîne âmenû ve amilü's-sâlihâti minhüm mağfiraten ve ecran azîmâ

"Muhammed, Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar, inkârcılara karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû eden, secde eden kimseler olarak görürsün; Allah'tan bir lütuf ve hoşnutluk ararlar. Nişanları, yüzlerinde secde izindendir. Bu, onların Tevrat'taki tasviridir. İncil'deki tasvirleri ise şöyledir: filizini çıkarmış, sonra onu güçlendirmiş, sonra kalınlaşmış, derken gövdesi üzerinde doğrulmuş bir ekin gibi — ekicilerin hoşuna gider. Böylece Allah, onlarla inkârcıları öfkelendirir. Allah, onlardan iman edip iyi işler yapanlara bağışlanma ve büyük bir karşılık vaad etmiştir."

Sûre, bir topluluğun portresiyle kapanıyor. Ve portre iki katmanlıdır: önce ahlakî ve amelî tarif (ilk yarı), sonra bir büyüme benzetmesi (ikinci yarı).

Ayet uzun olduğu için parça parça ilerleyeceğim.

Kur'an'da "Muhammed" adı dört yerde geçer: Âl-i İmrân 3/144, Ahzâb 33/40, Muhammed 47/2, ve burası.

Ve dördü de bir tespit cümlesinin parçasıdır, bir hitap değil. Kur'an Peygamber'e seslenirken hemen her zaman "ey peygamber", "ey örtüsüne bürünen" gibi vasıf kalıpları kullanır; ismini anarken ise üçüncü şahıs olarak, bir hüküm cümlesi içinde anar.

Cümlenin i'râbı üzerinde ihtilaf vardır ve kaydedilmelidir:

Klasik tefsirde her iki okuma da bulunur; tercih dayatmıyorum. Anlam bakımından fark küçüktür: ilkinde bir risalet ikrarı ayrı bir cümle olarak durur, ikincisinde tarif bir bütün olarak akar.

Terkip dikkat çekicidir. Ayet "ashâbı", "ümmeti", "ona iman edenler" demiyor. "Onunla beraber olanlar" diyor.

مَعَ — beraberlik zarfı. Bu kelime Hadîd'de (57/4, ve hüve meaküm) işlenmiş ve orada kaydedilmişti: meiyyet, fizikî yan yanalık dışında da kullanılır.

Burada iki okuma mümkündür ve klasik tefsirde ikisi de bulunur:

İkisi çelişmez. Ve ayetin sonundaki cümle ("iman edip iyi işler yapanlara") tarifin bir vasfa bağlandığını gösteriyor.

İki sıfat, iki edat. Ve edatlar sıfatlardan daha çok şey söylüyor.

أَشِدَّاء — şedîdin çoğulu. Kök ش-د-د: bağlamak, sıkmak, sağlam kılmak. Arap gramerindeki şedde (bir harfi çift okutan işaret) aynı köktendir — harfi "sıkılaştıran" işaret.

Kökün merkezinde sertlik değil, sağlamlık vardır. Şedd, bir düğümü sıkıca bağlamaktır. Kur'an bunu kullanır: "Onunla arkamı kuvvetlendir" (Tâhâ 20/31 — üşdüd bihî ezrî).

رُحَمَاء — rahîmin çoğulu. Kök ر-ح-م: rahim (ana rahmi) ile aynı kök; tahlili Fâtiha'de yapıldı.

Bir dikkat noktası: rahîm Allah'ın isimlerindendir. Burada insanlar için, çoğul kalıpta kullanılıyor. Kur'an bunu başka yerde de yapar: "…müminlere karşı raûf ve rahîmdir" (Tevbe 9/128) — orada da aynı iki isim bir insan için kullanılır.

Şimdi edatlara bakalım — ayetin en ince yeri burasıdır:

عَلَى tek yönlüdür; birinin üzerine, birine karşı. بَيْنَ karşılıklıdır; iki taraf arasında.

Yani ayet, iki farklı ilişki türü tarif ediyor: biri bir tavır, öteki bir bağ.

Burada STYLE gereği açık bir kayıt düşmek zorundayım.

Bir. Ayet bir kimliğe değil bir konuma bakıyor. el-Küffâr kelimesinin kökü Bakara'de çözümlendi: ك-ف-ر — örtmek. Ve kelimenin aynı Kur'an'da "çiftçi" anlamında kullanıldığı (Hadîd, 57/20) orada kaydedildi. Kelime bir vasıf bildirir: örten, gerçeğin üstünü kapatan. Kim o vasfı taşırsa ona dahildir; bir etnik, millî ya da dinî grup adı değildir.

İki. Kelimenin kendisi bu ayette bir davranış emri kurmuyor. Ayet bir tasvirdir, bir emir değil. Cümle "sert olun" demiyor; "böyledirler" diyor. Gramer bakımından haber cümlesidir.

Üç. Ve Kur'an'ın kendisi, bu tarifin genel bir düşmanlık hükmüne çevrilmesinin önünü kapatır:

"Din konusunda sizinle savaşmayan, sizi yurdunuzdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizden ve onlara adaletli davranmanızdan Allah sizi menetmez. Allah adaletli olanları sever." (Mümtehine 60/8)

Bu ayet Haşr'de de aynı işlevle anılmıştı ve burada da geçerlidir.

Dört. Ve bu sûrenin kendisi, en açık delildir. Sûrenin anlattığı olay, karşı tarafla antlaşma yapılan bir olaydır. Aynı sûre, ellerin karşılıklı çekildiğini bir lütuf olarak kaydeder (24); karşı tarafın içindeki bilinmeyen insanları bir gerekçe yapar (25). Yani bu sûre, "sertlik" sıfatını bir çatışma programına çeviren okumanın önündeki en güçlü metindir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: eşiddâ sıfatı, kökün anlamına bakıldığında bir sağlamlık bildirir — kolay eğilmemek, konumunu kaybetmemek. Ve ayet bu sağlamlığı, aynı cümlede bir merhametle dengeliyor. Kur'an, bir topluluğu tarif ederken iki yönü birlikte veriyor; birini alıp ötekini bırakmak, cümleyi ikiye bölmek olur.

تَرَىٰ — "görürsün". Hitap tekildir ve bu, sûrenin 23. ayetindeki len tecide ("bulamazsın") ile aynı kalıptır: herhangi bir bakan kişi.

رُكَّع ve سُجَّد — râki' ve sâcidin çoğulları, فُعَّل kalıbında. Bu kalıp Arapçada hâl (durum) bildiren çoğullar için kullanılır: bir işi o anda yapmakta olanlar.

رَكَعَ — kök ر-ك-ع: eğilmek, bükülmek. Kelimenin somut kullanımı: yaşlının belinin bükülmesi. سَجَدَ — kök س-ج-د: eğilmek, alçalmak, boyun eğmek. Arapçada secede'n-nahl — hurma ağacı meyvesinin ağırlığından eğildi.

Ve dizim: ikisi arasında bağlaç yok. Rukkean sücceden — "rükû edenler, secde edenler". Arapçada bağlaçsız sıralama, iki şeyin tek bir tablo oluşturduğunu bildirir: kesintisiz bir hareket.

Bu terkip, Kur'an'da bir yerde daha, birebir aynı lafızla geçer:

"…Allah'tan bir lütuf ve hoşnutluk arayan, Allah'a ve Resulüne yardım eden yurtlarından ve mallarından çıkarılmış fakirler için…" (Haşr 59/8)

Haşr'de bu terkip işlenmişti: orada fadl kelimesinin "artan, hak edilenin üzerine eklenen" anlamı ve kelimenin hem maddî kazancı hem ilahî lütfu karşıladığı kaydedilmişti.

İki ayetin ortak yanı dikkat çekicidir: ikisi de bir topluluğu tarif ediyor ve ikisi de tarifin merkezine, sahip olduklarını değil aradıklarını koyuyor.

اِبْتِغَاء — kök ب-غ-ي: aramak, istemek, peşine düşmek. İftiâl babı, aramada bir çaba bildirir.

Fiil muzâridir: yebteğûn — "arıyorlar", sürekli. Yani bulunmuş bir şey değil, sürmekte olan bir arayış tarif ediliyor.

رِضْوَان — kök ر-ض-و, 18. ayette işlendi: mübalağalı mastar, büyük hoşnutluk. Ve Hadîd'de kaydedilmişti: Kur'an rıdvânı çoğu zaman en sona, mağfiretin bile üzerine koyar.

Sûre içi bir bağ: 18. ayette radiya'llâh — Allah razı olmuştu. Burada yebteğûne… rıdvânâ — onlar rıza arıyor. Sûre, rızayı bir kez verilmiş olarak, bir kez de aranmakta olan olarak anıyor.

سِيمَا — alâmet, nişan, yüzdeki işaret.

Kelimenin kökü konusunda dilciler ayrılır ve bu Rahmân'de kaydedilmişti: bir kısmı و-س-م köküne bağlar (damgalamak; harflerin yer değiştirmesiyle sîmâ olmuştur), bir kısmı س-و-م köküne. Kesin konuşmuyorum.

Kelime Bakara'de 2/273 ayetinde işlendi ve orada kaydedilen şey burada belirleyicidir:

"Bilmeyen, iffetlerinden dolayı onları zengin sanır. Onları simalarından tanırsın. İnsanlardan ısrarla istemezler." (Bakara 2/273)

Orada düşülen kayıt şuydu: "tanımak için bir soruşturma değil, bir dikkat gerekiyor." Ve daha önemlisi: o ayette tarif edilen kişiler, kendilerini göstermeyen kişilerdi — istemeyenler, iffetlerinden dolayı zengin sanılanlar.

Bu, buradaki sîmâyı okumak için gereken zemindir. Kur'an'ın bu kelimeyi kullandığı en açık iki yerin birinde, nişan sahibi kişiler kendi nişanlarını taşıdıklarının farkında olmayan kişilerdir.

Üçüncü bir kullanım da Rahmân'de işlendi: "Suçlular simalarından tanınır" (Rahmân 55/41). Yani kelime iki yönde de çalışır.

Bu ifadenin neye işaret ettiği klasik tefsirde tartışılmıştır. İhtilafı olduğu gibi aktarıyorum:

Klasik tefsirlerde birinci ve ikinci görüşler yaygın olarak işlenir. Bir tercih dayatmıyorum.

Ama iki kayıt düşmek gerekiyor ve bunlar tartışmadan bağımsızdır.

Bir. Ayetin lafzı "alında bir nasır" demiyor. Sîmâ "işaret" demektir ve fî vücûhihim "yüzlerinde"dir — alın değil, yüz. Yüz, bir insanın bütün ifadesinin göründüğü yerdir.

İki — ve bu daha önemli: sîmâ, kelimenin kendi mantığında başkasının okuduğu bir şeydir, sahibinin sergilediği bir şey değil. Bakara 2/273'te ayet "onları simalarından tanırsın" derken, o insanlar bir nişan taşımaya çalışmıyorlardı; nişan, hâllerinin dışa vurmasıydı.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: bir işaretin gösterilmek üzere üretilmesi, işareti işaret olmaktan çıkarır. Bu, Kur'an'ın başka yerlerde açıkça uyardığı bir konudur — gösteriş için yapılan ibadetin eleştirisi (Mâûn'de işlendi). Ayetin cümlesi bir tespittir: onlarda böyle bir iz vardır. Bir tavsiye değildir: "böyle bir iz edinin" demiyor.

مَثَل — kök م-ث-ل: benzemek, bir şeyin dengi olmak. Misâl, timsâl, temsîl, mümâsil. Kelime Arapçada hem "benzetme" hem "tasvir, betimleme" anlamına gelir.

Cümlenin i'râbı üzerinde ihtilaf vardır ve anlamı etkiler:

Klasik tefsirde her iki okuma da savunulmuştur. Tercih dayatmıyorum. Birinci okuma vakf (durak) işaretleriyle daha uyumlu görünür ve yaygın olarak tercih edilir; ama bu bağlayıcı değildir.

Bir kayıt. Ayet, bu tasvirlerin bugün elde bulunan metinlerde hangi ibarelere karşılık geldiğini söylemiyor ve ben de bir eşleştirme yapmıyorum. Böyle bir eşleştirme, elimizdeki metinlerin tarihi hakkında ayrı bir tartışma gerektirir ve bu tefsirin konusu değildir. Ayetin söylediği kadarını kaydediyorum: bu topluluğun tasviri önceki kitaplarda da bulunmaktadır.

Ve şimdi sûrenin son ve en görsel bölümüne geliyoruz.

زَرْع — kök ز-ر-ع. Ve bu kelime seçimi, benzetmenin bütün anlamını belirliyor.

Kök Vâkıa'de (56/63-64) çözümlendi ve orada kurulan ayrım burada belirleyicidir:

Orada kaydedilmişti: Vâkıa sûresi insanın payını eksiksiz teslim eder (mâ tahrusûn — "ektiğiniz"), sonra sınırı çizer: "Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?" Ekmek sizin, bitirmek sizin değil.

Ve bu ayet, benzetme için tam o kelimeyi seçiyor: zer'.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, nakil olarak değil: benzetme, insanın yapmadığı işi adlandıran kelimeyle kuruluyor. Yani bir topluluğun büyümesi, ekilme fiiline değil, bitme fiiline benzetiliyor. Bu, sûrenin baştan beri sürdürdüğü tavırla uyumludur: birinci ayette fetih insana nispet edilmemişti, dördüncü ayette sekîne indirilmişti, yirmi dördüncü ayette eller çekilmişti. Son benzetme de aynı yerden bakıyor.

Bir de şu var: ayet, aynı cümlede zürrâ' (ekiciler) kelimesini de kullanıyor — yani insan payı yok sayılmıyor, sadece büyümeyi izleyen taraf olarak konumlandırılıyor.

Benzetme dört fiille kuruluyor ve dördü de فَ (fâ) bağlacıyla birbirine bağlanıyor. Arapçada bu bağlaç ardışıklık ve hızlı geçiş bildirir: biri biter bitmez öteki.

Şimdi dördünü tek tek açalım.

Kök: ش-ط-أ. Şat', ekinin ana gövdesinin yanından çıkan yeni sürgündür. Bir tanenin yanından, ilk çıkan filizin dibinden fışkıran kardeş filizler.

Kelimenin akrabası dikkat çekicidir: شَاطِئ (şâtı') — kıyı, kenar, yaka. Kur'an'da geçer: "Vadinin sağ yakasından…" (Kasas 28/30).

Ortak fikir "kenar"dır: şâtı' suyun kenarıdır, şat' ise bitkinin kenarından çıkan sürgündür.

Dilcilerin kurduğu bu bağı bir gözlem olarak kaydediyorum, kesin bir etimolojik hüküm olarak değil.

Ve imgenin anlamı şudur: filiz yandan çıkar. Ana gövdenin devamı değil, onun dibinden çıkan yeni bir şeydir. Bir tane ekilir, çevresinde birden fazla sürgün belirir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: benzetmenin ilk aşaması bir çoğalmadır ve çoğalma yandan olur. Bu, tek bir kişiden başlayıp yayılan bir tablonun en yakın tarım karşılığıdır. Ayetin başında bir isim vardır — Muhammedün rasûlullâh — ve hemen ardından "onunla beraber olanlar" gelir.

Kök: أ-ز-ر. Kökün anlamı: güç, kuvvet, bel, sırt.

• إِزَار (izâr) — bele bağlanan örtü, peştamal. Türkçede "izar" olarak bilinir.
• أَزْر (ezr) — güç, kuvvet, sırt gücü.

Kur'an bu kelimeyi bir duada kullanır ve orası bu ayeti aydınlatır:

"Bana ailemden bir vezir ver: kardeşim Hârûn'u. Onunla arkamı kuvvetlendir ve onu işime ortak et." (Tâhâ 20/29-32 — üşdüd bihî ezrî)

Aynı kök, aynı fikir: birinin sırtını, belini kuvvetlendirmek.

Ve fiilin öznesi burada dikkat çekicidir. Fe-âzerahû — "onu güçlendirdi". Kim kimi güçlendiriyor?

Klasik izahlarda iki okuma vardır:

Birinci okuma daha yaygın olarak nakledilir ve tarım gözlemiyle uyumludur: kardeş filizler kök sistemini genişletir ve bitkiyi ayakta tutar.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: birinci okuma benimsendiğinde ortaya çıkan tablo şudur — sonradan gelen, önce geleni güçlendirir. Bu, sûrenin 16. ayetiyle uyumludur: orada sonradan katılacak olanlara bir kapı açılmıştı.

Kök: غ-ل-ظ. Anlamı: kalın, kaba, sert olmak. Ğalîz — kalın, katı.

İstif'âl babında (istağleza): "kalınlaştı, kalınlık kazandı". Bu babın buradaki işlevi bir hâle geçiş bildirmektir.

Kur'an kökü mecazî olarak da kullanır ve orada anlam belirginleşir: "Sizden sağlam bir söz aldılar" (Nisâ 4/21 — mîsâkan ğalîzâ); aynı terkip Ahzâb 33/7'de de geçer.

Yani kök, "kabalık" değil, kopmazlığa varan bir sağlamlık bildiriyor. Bir sözün ğalîz olması, çözülemez olmasıdır.

İmgenin anlamı: ince filiz, artık kırılmayacak kadar kalınlaşmıştır. Bu, benzetmenin en kritik aşamasıdır — çünkü bir bitki için en kırılgan an, filiz ile gövde arasındaki geçiştir.

اِسْتَوَىٰ — kök س-و-ي: eşit olmak, düz olmak, doğrulmak, tamamlanmak. Bu kök Hadîd'de (57/4, istivâ) ele alınmıştı; orada Allah hakkında kullanıldığı için bir tenzih kaydı düşülmüştü. Burada kelime tamamen somut anlamdadır ve bir bitkiden söz etmektedir; o tartışmanın buraya bir ilgisi yoktur.

Kelimenin buradaki anlamı: dimdik olmak, kendi ağırlığıyla dengelenmiş biçimde ayakta durmak.

سُوق — سَاقın (sâk) çoğulu. Kök س-و-ق: sürmek, sevk etmek. Sâk — bacak, gövde, sap.

• Kur'an sâkı insan bacağı için kullanır: "…bacaklarını açtı" (Neml 27/44); "Bacak bacağa dolaşır" (Kıyâme 75/29).
• Aynı kökten سُوق (çarşı, pazar) gelir — malın sevk edildiği ya da ayakların yürüdüğü yer.

Çoğul kullanılması anlamlıdır: alâ sûkıhî — "gövdeleri üzerinde", tekil değil. Yani tek bir sap değil, birden çok sap; ilk aşamada çıkan filizlerin hepsi artık ayakta duruyor.

Benzetmenin bütününe bakalım.

`` tohum → filiz → destek → kalınlaşma → dik duruş (yandan) (karşılıklı) (dayanıklılık) (bağımsızlık) ``

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve bunu bir nakil olarak sunmuyorum:

Bir. Süreç aşamalıdır. Dört fiil arasına fâ konmuştur — ardışıklık. Hiçbir aşama atlanmıyor. Bir topluluğun büyümesi, bir anda olan bir şey olarak değil, evreleri olan bir süreç olarak anlatılıyor.

İki. Ve süreç geri döndürülemezdir. Kalınlaşmış bir gövde tekrar filiz olmaz. Benzetme, bir noktadan sonra kırılganlığın bittiğini söylüyor.

Üç. Ve bu, sûrenin adıyla uyumludur. Fetih "açılma"dır; ve tohumun çatlaması da bir açılmadır. Bakara'de felâh kelimesi için kaydedilmişti: "bir engeli yarıp çıkmak, kabuğu kırmak, ürün verecek hale gelmek." Sûre, bir açılmayla başlayıp bir büyümeyle bitiyor.

Dört. Ve benzetmede hiçbir şey yıkılmıyor. Bir savaş sûresi olarak okunabilecek bir metin, son cümlesinde bir tarım sahnesi kuruyor. Yıkım değil büyüme, çatışma değil kök salma.

زُرَّاع — zâri'in çoğulu: ekiciler, çiftçiler.

Ve burada bir şey oluyor ki kaydedilmelidir.

Hadîd'de (57/20) işlenmişti: orada aynı sahne — bir bitkinin çiftçinin hoşuna gitmesi — anlatılıyor ve çiftçiler için كُفَّار kelimesi kullanılıyordu. Çünkü ك-ف-ر kökü "örtmek" demektir ve çiftçi tohumu toprakla örtendir.

Bu ayette ise çiftçiler için zürrâ' deniyor. Ve sebebi hemen ardından geliyor:

yu'cibü'z-زُرَّاعَ li-yeğîza bihimü'l-كُفَّارَ

Aynı cümlede iki kelime var: zürrâ' (ekiciler) ve küffâr (inkârcılar). Eğer çiftçiler için de küffâr kullanılsaydı, aynı cümlede aynı kelime iki farklı anlamda geçecekti.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, nakil olarak değil: Kur'an burada çiftçi için başka bir kelime seçiyor ve cümle karışmıyor. Bu, kelime seçiminin bağlama göre yapıldığını gösteren bir örnektir. Bir mucize iddiası olarak sunmuyorum; iki ayetteki kelime tercihi doğrulanabilir bir veridir.

أَعْجَبَ — kök ع-ج-ب: şaşırmak, hayret etmek; ve hoşa gitmek. Aynı kökten acîb, ta'accüb, ve — dikkat — ucb (kendini beğenme). Kök, "beklenmedik bir şey karşısındaki tepki"yi adlandırır.

غَيْظ — kök غ-ي-ظ: içte kaynayan öfke, kızgınlık. Dilciler ğayz ile ğadab arasında şu farkı kaydeder: ğadab dışa vuran öfke, ğayz ise içte tutulan, kaynayan öfkedir. Bu ayrımı bir eğilim olarak aktarıyorum; kesin bir birlik yoktur.

Ve şimdi sûrenin bir çerçevesi daha kapanıyor.

İki kelime de içte kaynayan bir hâli adlandırıyor. Sûre, karşı tarafın iç hâlini yirmi altıncı ayette bir kez, yirmi dokuzuncu ayette bir kez daha anıyor — ve iki kelimenin ortak yanı, ikisinin de hararet kelimesi olmasıdır.

Ve iki kez de karşısına konan şey aynı: yirmi altıncı ayette sekîne (durulma), yirmi dokuzuncu ayette bir ekinin sessizce büyümesi.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre, iki tarafı iki farklı sıcaklıkta tarif ederek kapanıyor. Bir tarafta kaynama, öbür tarafta büyüme. Ve büyüme, kaynamayı kastî olarak üretmiyor; ayet li-yeğîza (öfkelensinler diye) diyor ama öfkenin sebebi bir provokasyon değil, sadece büyümenin kendisidir.

Bunu bir kayıtla sınırlamak gerekiyor: lâm edatının burada ta'lîl mi (sebep) yoksa âkıbet mi (sonuç) bildirdiği, ikinci ayette tartıştığımız meselenin aynısıdır. Âkıbet okuması benimsenirse cümle şöyle olur: "sonuçta bu, onları öfkelendirir." Tercih dayatmıyorum.

Sûrenin son cümlesi. Ve sûrenin çerçevesini kapatıyor.

Sûre mağfiretle açılıp mağfiretle kapanıyor. Açılışta tekil bir kişiye, kapanışta bir topluluğa.

Bu, sûrenin en dikkat çekici yapısal özelliğidir ve kendi okumam olarak kaydediyorum: bir "fetih" sûresi, iki ucundan da bir bağışlanma bildirimiyle çerçevelenmiştir. Zaferle değil, örtülmeyle. Bu, Nasr sûresinde gördüğümüz kalıbın aynısıdır — orada da zaferin ardından istenen şey istiğfardı.

Cümlede bir min var: ellezîne âmenû ve amilü's-sâlihâti مِنْهُمْ.

Bu edatın işlevi klasik tefsirde tartışılmıştır ve ihtilaf kaydedilmelidir:

Bu tefsirde tercih dayatmıyorum. Arapçada min edatı her iki işlevi de görür ve bu ayette hangisi olduğu bağlamdan kesin olarak belirlenemez.

Ve şunu açıkça kaydetmek gerekiyor: bu gramer meselesi, tarih boyunca mezhepler arası tartışmalarda kullanılmıştır. Bu tefsir o tartışmaya girmiyor ve bir tarafa hüküm kurmuyor. İki okuma da dilde mümkündür ve mesele bir edatın işlevinden ibarettir.

Tartışmadan bağımsız olarak kaydedilebilecek olan şudur: cümle, vaadi bir vasfa bağlıyor — âmenû ve amilü's-sâlihât, "iman edip iyi işler yapmak". Hangi okuma alınırsa alınsın, vaadin bağlandığı şey bir kimlik değil, bir vasıftır. Bu, sûrenin baştan beri sürdürdüğü tavırdır (13, 16).

Sûrede ecran azîmâ ifadesi iki kez geçer: 10 ve 29. Ve 16. ayette ecran hasenâ vardı.

Onuncu ayette karşılık, sözünü tutana vaad edilmişti. Burada, iman edip iyi iş yapana. Sûre, taahhütle açtığı defteri amelle kapatıyor.

Sûreyi baştan sona okuduğunda birkaç örgü görünüyor. Bunları ayrı ayrı kaydediyorum.