Muhammed 20. ayet

Ve yekūlü'llezîne âmenû lev lâ nüzzilet sûra; fe-izâ ünzilet sûratün muhkemetün ve zükira fîhe'l-kıtâlü raeyte'llezîne fî kulûbihim maradun yenzurûne ileyke nazara'l-mağşiyyi aleyhi mine'l-mevt; fe-evlâ lehüm

"İman edenler: 'Bir sûre indirilse ya!' derler. Muhkem bir sûre indirilip de içinde savaş anıldığında, kalplerinde hastalık olanların sana ölüm baygınlığındaki kimsenin bakışıyla baktığını görürsün. Onlara yaraşan da budur."

Bu ayet, ikinci ayette değindiğim bab farkını aynı cümle içinde gösteren nadir yerlerden biridir.

Klasik kaynaklarda kaydedilen ayrım şudur: tenzîl (tef'îl) parça parça, tedricî indirmeyi; inzâl (if'âl) toptan indirmeyi bildirir.

Bu ayrım bu ayete uygulandığında şöyle bir okuma çıkar: temenni edilen şey sürekli inen vahiydir ("indirilip dursa ya"); gerçekleşen şey ise bir bütün olarak inen bir sûredir.

Bu okumayı klasik tefsirlerde bulunan bir izah olarak aktarıyorum.

Ve bir kayıt düşmek zorundayım: bu ayrımın Kur'an'da her yerde tutarlı biçimde uygulanmadığı, kaynakların kendisinde de belirtilir. Nitekim aynı sûre 9. ayette enzele, 26. ayette nezzele kullanıyor ve orada belirgin bir anlam farkı görünmüyor.

Bu yüzden ayrımı bir imkân olarak kaydediyorum, bir kesinlik olarak değil.

لَوْلَا burada tahdîd (teşvik, ısrarla isteme) bildirir: "…indirilse ya!". Muzâri ile geldiğinde teşvik, mâzî ile geldiğinde kınama (tevbîh) bildirdiği söylenir.

Ve dikkat: bu temenniyi kuran kim? ellezîne âmenû — iman edenler.

Yani sûrenin bu bölümü, mü'minlerin bir isteğiyle açılıyor. İstek meşrudur: vahiy inmesini istemek.

Ve sonra istek yerine geliyor. Ve tam yerine geldiğinde bir şey görünür oluyor.

Kök: ح-ك-م. Ve kökün asıl anlamı, çoğu zaman zannedildiği gibi "hükmetmek" değildir.

Dilcilerin kaydettiği asıl anlam: مَنْع — engellemek, alıkoymak, sağlamlaştırmak.

Ve somut kaynağı ilgi çekicidir: حَكَمَة — atın ağzına takılan gem. Gem, atı istediği yere gitmekten alıkoyar.

Buradan çıkan anlam ailesi:

Ve muhkem sûre, bu köke göre: gevşekliği olmayan, oynatılamayan, kaydırılamayan sûre.

Müfessirler bu ayetteki muhkeme kelimesine iki anlam verir:

İki görüş de nakledilir; tercih yapmıyorum.

Ama bir gözlem kaydediyorum — kendi okumamdır: iki anlam da aynı yöne bakar ve ikisi de kökün "gevşeklik almama" anlamıyla uyumludur. Ve bu, ayetin sahnesinde bir işe yarıyor: kaydırılamayan bir metin, kaydırmak isteyeni ortaya çıkarır. Muğlak bir söz, herkesin kendine göre yorumlamasına izin verir; muhkem bir söz vermez. Tepkinin görünür olması bu yüzdendir.

ٱلْقِتَال — kök ق-ت-ل, müfâale babının masdarı.

Ve bab önemlidir. Müfâale babı müşâreket (karşılıklılık) bildirir: fiilin iki taraf arasında karşılıklı yapılması.

• قَتْل (katl) — öldürmek. Tek yönlü.
• قِتَال (kıtâl) — karşılıklı öldürme, savaşmak. İki yönlü.

Yani kelime, kendi yapısında karşı tarafın da aynı şeyi yaptığını taşıyor. Kıtâl tek başına yapılamaz.

Ve sûrenin ikinci adı — nakledildiğine göre — tam bu kelimedir: Sûretü'l-Kıtâl. Kelime sûrede yalnız burada geçer.

Bir dizim ayrıntısı: fiil meçhul — ذُكِرَ ("anıldı"). Kim andı, söylenmiyor. Ve fîhâ (onda, sûrede) kaydı var: savaş, sûrenin içinde anılan bir konu olarak geçiyor; sûrenin konusu olarak değil.

Ayetin merkezindeki resim budur ve tek bir kelimeyle kuruluyor.

مَغْشِىّ عَلَيْهِ — kök غ-ش-و/غ-ش-ي: örtmek, kaplamak, bürümek. Aynı kökten غِشَاوَة (ğışâve — perde, örtü; Bakara 2/7'de gözlerin üzerindeki perde), غَاشِيَة (ğâşiye — kaplayan, bürüyen; 88. sûrenin adı, Ğâşiye'de işlendi).

مَغْشِىّ عَلَيْهِ — "üzeri örtülmüş olan", yani baygın, bilinci kapanmış kişi. Türkçedeki tam karşılığı "kendinden geçmiş"tir.

مِنَ ٱلْمَوْتِ — "ölümden [dolayı]". Yani bu, sıradan bir bayılma değil; ölüm sekeratındaki kişinin hâli.

Ve benzetmenin konusu, kişi değil bakış: nazara'l-mağşiyyi aleyh — "onun bakışı gibi bir bakış". Mef'ûl-i mutlak; benzetme fiile bağlanıyor.

Bu, 12. ayetteki kemâ te'külü'l-en'âm ile aynı dizim tercihidir: benzetme kişiye değil, fiile yapılıyor.

Peki ölüm baygınlığındaki bir kişinin bakışının özelliği nedir?

Dilcilerin ve müfessirlerin kaydettiği tarif şudur: gözler açıktır, sabittir, kırpılmaz; göz kürelerinin dönmesi durmuştur; bakış bir yere kilitlenmiş gibidir. Bakan görmemektedir.

Ve bu, ayetin sahnesinde tam olarak işini görüyor: o kişiler Peygamber'e bakıyorlar. Toplantıdalar. Gözleri onda. Ama gördükleri şey söylenen değil, kendi sonlarıdır.

Bu okumayı — bakışın "korkuyla donmuş" olması — klasik tefsirlerde yaygın olarak bulunan izahtan aktarıyorum.

Ve on altıncı ayetle bağı kayda değer — kendi okumamdır:

Sûre aynı teşhisi iki organ üzerinden iki kez koyuyor: fiil yapılıyor, sonuç oluşmuyor.

مَرَض — kök م-ر-ض: hastalık; ve dilcilerin verdiği tarif: bir şeyin i'tidalden (dengeden) çıkması, sağlığın bozulması.

Ve kelimenin nekre gelmesi kayda değer: مَّرَضٌ — "bir hastalık". Belirsiz. Adı konmamış.

Bu ifade sûrede iki kez geçiyor: 20 ve 29 (em hasibe'llezîne fî kulûbihim maradun). İkisinde de aynı yapı: fî kulûbihim maradun.

Ve dizim tersine kurulmuş: normal sıra maradun fî kulûbihim olurdu (mübteda + haber). Ayet haberi öne alıyor: fî kulûbihim maradun.

Nahivde bu takdim, ihtisâs (özelleştirme) ve dikkat çekme bildirir. Yani vurgu, hastalığın yerinde: hastalık kalpte.

Ve şimdi ayetin sonundaki iki kelimeye geliyoruz. Bu, Kur'an'ın en bilinen vakf (durak) ihtilâflarından biridir ve anlamı doğrudan değiştirir.

أَوْلَىٰ لَهُمْ ifadesi iki şekilde okunabilir ve okuma, nereye durulduğuna bağlıdır:

İki okuma da klasik kaynaklarda nakledilir ve mushaflarda vakf işaretleri bu ihtilâfı yansıtır.

Tercih yapmıyorum. İki okumanın verdiği anlam farkı büyüktür: birincisi bir bedduâ, ikincisi bir tavsiyedir.

Ve evlâ kelimesinin kendisi: kök و-ل-ي — 11. ayette mevlâ bahsinde işlendi. Evlâ, ism-i tafdîl: "daha yakın, daha lâyık".

Bu da ihtilâfı besliyor: "daha lâyık" ifadesi hem "cezayı hak eden" hem "kendisine daha uygun olan" anlamına gelebilir. Kelime iki yöne de açık.

Şu kadarını kaydediyorum: evlâ kelimesi Kur'an'da bir yerde daha bu kalıpta geçer — Kıyâme 75/34-35: "Evlâ leke fe-evlâ, sümme evlâ leke fe-evlâ" (Kıyâme'de işlendi). Oradaki kullanım tehdit yönündedir ve bu, birinci okumayı destekler görünmektedir.

Ama bu bir karine olarak kaydediliyor, bir tercih olarak değil; aynı kalıbın iki yerde aynı anlamda olması zorunlu değildir.