Duhân 10-11. ayetler

Fe'rtekib yevme te'ti's-semâü bi-duhânin mübîn · Yağşe'n-nâse, hâzâ azâbün elîm

"Öyleyse göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle. İnsanları bürür. İşte bu, acıklı bir azaptır."

Sûre dokuz ayet boyunca hiçbir emir vermedi. Onuncu ayette ilk emir geliyor ve sûre bu emirle kapanacak (59).

Kök: ر-ق-ب. Beled ve Mücâdele'de işlendi, Kāf 50/18'de özetlendi. Oradaki kaydın özeti:

"Kökün asıl anlamı gözetlemek, gözlemek, beklemektir. […] Ve aynı kökten rakabe — boyun. Bağlantı şudur: boyun, başın döndüğü ve bakışın yöneldiği eksendir. Gözetleyen kişi boynunu uzatır, çevirir."

Tekrarlamıyorum. Duhân'a özgü olan, kalıptır.

Fiil VIII. bâbdadır: irtekabe. VIII. bâbın (iftiâl) Arapçadaki katkısı işi kişinin kendi üzerine alması, çaba göstermesidir. Rakabe gözetlemektir; irtekabe gözetlemeyi iş edinmektir.

Ve bu kalıp Kur'an'da sayılı yerde geçer. Kamer'de bunlardan biri işlendi:

"Kamer 54/27 — fe'rtakıbhüm ve'stabir. […] İki emrin sırası kayda değer: önce gözetle, sonra sabret. Yani sabır burada hareketsizlik değil; gözetlerken sabretmektir. Kişi çekilmiyor, bakmaya devam ediyor."

Duhân'daki kullanım Kamer'den bir noktada ayrılıyor ve fark önemlidir:

Kamer'de gözetlenen şey insanlar, Duhân'da bir gün. Bunu bir lafız gözlemi olarak kaydediyorum.

Ve fâ edatı: fe'rtekib. Bir önceki ayete bağlanıyor. Yani emir, "şüphe içinde oynuyorlar" tespitinin sonucu olarak veriliyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: oynayan birine karşı yapılabilecek şey olarak tartışma değil, bekleme öneriliyor. Oyunun kendiliğinden biteceği bir an var; emir o ana bakıyor.

Fiil te'tî — gelmek; ve bi- edatıyla geçişli olmuş: e'tâ bi- = getirmek.

Yani cümle "gökten duman gelir" demiyor. "Gök bir dumanla gelir" diyor. Gök burada özne; duman, göğün getirdiği şey.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum ve bir sonucu var: duman göğün bir arızası gibi değil, göğün getirdiği bir şey gibi anlatılıyor. Fiilin öznesi gök olunca, olay bir bozulma değil bir teslimat biçiminde kuruluyor.

Kök: د-خ-ن. Bu kök tefsirin bu dizininde başka bir yerde işlenmedi; burada tam olarak veriyorum.

Somut anlamı: yanan bir şeyden çıkan, yükselen koyu buhar — duman.

Türevleri kökün yönünü gösteriyor:

• دَخَّنَ — dumanlandı, duman çıkardı.
• دُخْنَة — dumanın rengi: kirli, isli koyuluk. Arapçada bir rengin adıdır.
• أَدْخَن — dumanımsı renkte olan.
• دَخَن — mecazî kullanım: bir işin içindeki bozukluk, kalpteki gizli kin, sözün ardındaki bulanıklık. Dilciler bunu "ateşi sönmüş gibi görünen ama içi hâlâ tüten şey" üzerinden açıklar.

Kökün taşıdığı iki fikir birlikte kaydedilmeli: görüşü kapatmak ve arkasında ateş bulunmak. Duman ikisini birden söyler — hem görmeyi engeller, hem bir yangına delildir.

Kelime Kur'an'da bir kez daha geçer: Fussilet 41/11'de göğün ilk hâli duhân diye anılır (sümme'stevâ ile's-semâi ve hiye duhân). İki geçiş arasındaki karşıtlık kaydedilmeye değer: orada duman göğün başlangıcıdır, burada göğün getirdiği şey.

Bunu bir gözlem olarak veriyorum; iki ayet arasında bir düzen kurulduğu iddiasında değilim.

Kök Leyl, Nûh ve Necm'de işlendi; özeti: bir şeyi örtmek, üstünü kaplamak, bürümek. Ğışâve — göze inen perde. Ğâşiye — kaplayan (bir sûrenin adı).

Ve fiilin nesnesi kaydedilmeli: en-nâs — insanlar, harf-i tarifle.

Bu kelime, aşağıdaki ihtilafın merkezindedir. En-nâs Arapçada hem "insanlar" (belirli bir topluluk) hem "insanlık" (tümü) anlamına gelebilir; harf-i tarif hem ahd (bilinen topluluk) hem istiğrâk (kapsam) bildirebilir. İki tarafın dayandığı yer tam olarak burasıdır.

Cümle bir işaret ismiyle başlıyor ve söyleyeni belirtilmiyor. İki okuma nakledilir:

İkinci okuma, on ikinci ayetle akıcı bir devamlılık kuruyor: "Bu acıklı bir azap! Rabbimiz, azabı bizden kaldır!" — tek bir kişinin ağzından iki cümle.

Tercih dayatmıyorum. Ama bir dizim verisi kaydedilebilir: on ikinci ayette hiçbir "dediler ki" ifadesi yoktur. Söz doğrudan başlıyor. Bu, on birinci ayetin de aynı ağızdan olabileceği okumasını kolaylaştırır — ama zorunlu kılmaz.

عَذَابٌ أَلِيمٌ — elîm, fa'îl veznindedir ve burada ism-i fâil anlamındadır: mü'lim — acı veren. Dördüncü ayetteki hakîm tartışması hatırlanmalı: aynı vezin, burada başka yöne çalışıyor.

Ve sûre içinde bir karşıtlık kuruluyor:

Aynı sûrede azap iki ayrı sıfatla anılıyor — biri Mekke'ye vaad edilen, öteki İsrâiloğullarının kurtarıldığı azap. Bunu doğrulanabilir bir tekrar olarak kaydediyorum; iki sıfatın farkı otuzuncu ayette ele alınacak.