Zuhruf 81-83. ayetler

Kul in kâne li'r-rahmâni veledün fe-ene evvelü'l-âbidîn · Sübhâne rabbi's-semâvâti ve'l-ardı rabbi'l-arşi ammâ yasıfûn · Fe-zerhüm yehûdû ve yel'abû hattâ yülâkū yevmehümü'llezî yûadûn

"De ki: Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk kulluk eden ben olurdum. Göklerin ve yerin Rabbi, arşın Rabbi, onların yakıştırdıklarından münezzehtir. Bırak onları; kendilerine vaat edilen günle karşılaşıncaya kadar dalsınlar, oynasınlar."

Bu ayet, kuruluşu sebebiyle klasik tefsirlerde en çok tartışılan ayetlerden biridir. İhtilafı tabloya koyup her okumanın mantığını ayrı ayrı göstereceğim.

Cümlenin yapısı bir şart cümlesidir:

Şart: in kâne li'r-rahmâni veledün — "Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı" Cevap: fe-ene evvelü'l-âbidîn — "ilk kulluk eden ben olurdum"

Şimdi nakledilen okumalar:

Üçüncü okumanın dayanağı bir kelime meselesidir ve nakledilmelidir: dilciler abide (عَبِدَ) fiilinin, abededen (kulluk etmek) farklı olarak "öfkelenmek, tiksinmek, reddetmek" anlamına geldiğini kaydeder. Bu okumaya göre âbid, "reddeden" demektir. Bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum; dilciler arasında yaygın olmadığı da kaydedilir.

Tercih dayatmıyorum. Ama birinci okumanın mantığını ayrıca açmam gerekiyor, çünkü ayetin gücü oradadır.

Arapçada bir şart cümlesi, şartın gerçekleşmediği bilindiğinde bir reddetme aracına dönüşür. Buna mantıkta ta'lîk bi'l-muhâl — "imkânsıza bağlama" denir.

Kur'an bu yöntemi başka yerlerde de kullanır ve örnekleri açıktır:

• Lev kâne fîhimâ âlihetün illa'llâhü le-fesedetâ (Enbiyâ 21/22) — "ikisinde Allah'tan başka ilâhlar olsaydı, düzen bozulurdu."
• Ve mâ kâne meahû min ilâhin izen le-zehebe küllü ilâhin bimâ halak (Mü'minûn 23/91).

Yapı şudur: iddia kabul edilmiş gibi yapılır, sonucu gösterilir, ve sonucun imkânsızlığı iddiayı çürütür.

Ama bu ayette yapılan şey biraz farklı ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum:

Burada gösterilen sonuç bir çelişki değil, bir teslimiyettir.

Yani cümle şunu söylüyor: "eğer öyle olsaydı, buna karşı çıkan ben olmazdım — ilk kabul eden ben olurdum."

Ve bunun taşıdığı şey şudur ve sûrenin bütün meselesiyle tutarlıdır: karşı çıkışın sebebi bir inat değil. Bir tercih ya da bir taraf tutma değil. Karşı çıkış, iddianın doğru olmamasından geliyor.

Ayrıca cümle, sûrenin baştan beri işlediği ölçü meselesinin peygamber üzerindeki karşılığıdır: sûre boyunca karşı taraf hükümlerini konumdan çıkarıyordu — kimin büyük olduğundan, kimin ne getirdiğinden. Bu cümle, konumun hükmü belirlemediğini söylüyor: "eğer doğru olsaydı, ilk ben kabul ederdim."

Bunu kendi okumam olarak işaretliyorum; dayanağı cümlenin şart-cevap yapısıdır.

Ve evvelü'l-âbidîn ifadesindeki evvel kelimesi kaydedilmelidir: ayet "ben de kulluk ederdim" demiyor, "ilki ben olurdum" diyor. Yani sırada en önde.

Ve sûre boyunca "önde olmak" bir ölçü olarak tartışılmıştı — el-evvelîn (6, 8), selefen (56), âbâenâ (22, 23). Burada aynı kelime, bir teslimiyet sırası için kullanılıyor.

Ve sübhâne kelimesi sûrede ikinci kez geliyor. On üçüncü ayette bineğe binen kişinin ağzındaydı; burada isnadın karşısında.

Yukarıda (43/13 bahsinde) kurduğum tabloyu tamamlıyorum.

Ve tesbihin nesnesi kaydedilmelidir: ammâ yasıfûn — "vasfettiklerinden".

و-ص-ف kökü: bir şeyi nitelemek, tarif etmek. Vasf — nitelik. Ve dilciler kökün "bir şeyi olduğu gibi ortaya koymak" çekirdeğini kaydeder.

Bunu bir gözlem olarak veriyorum: ayet, karşı tarafın yaptığı işi vasıflandırma diye adlandırıyor. Yani mesele bir bilgi değil, bir niteleme meselesi olarak konuyor — ve sûrenin on dokuzuncu ayetinde bu nitelemenin dayanağı sorulmuştu (e-şehidû halkahüm).

Rabbi'l-arş — ve arş kelimesi Kur'an'da birçok yerde geçer. Bürûc'de arş meselesine bir kayıt düşülmüştü ve aynı kaydı koruyorum: keyfiyeti hakkında tasvir üretilmez.

Emir, bir bırakma emridir: zerhüm — "onları bırak".

و-ذ-ر kökü: bırakmak, terk etmek. Dilciler bu fiilin mazi ve mastarının kullanılmadığını kaydeder — yalnız emir ve muzâri kalıplarında geçer.

خ-و-ض kökünün somut anlamı: suya girmek, dalmak; özellikle çamurlu ya da derin suya ayakla girmek. Hâde'l-mâe — suya daldı.

Ve buradan: bir konuya, ölçüsünü bilmeden dalmak; boş sözlere gömülmek.

Kelimenin resmi kaydedilmeye değer ve gözlem olarak veriyorum: havd, bir yere ayakla girmektir — yüzerek değil. Yani dibi bilinmeyen bir suya adım atmak.

ل-ع-ب kökü: oynamak, ciddi olmayan bir işle uğraşmak. Dilciler kökün "salya" (lu'âb) ile ilişkisini kaydeder: çocuğun ağzından akan, işe yaramayan şey. Bu türetmeyi nakledildiği şekliyle aktarıyorum.

İki fiil yan yana ve ikisi de sûrenin ölçü meselesine bağlanıyor — kendi okumam olarak kaydediyorum: havd ölçüsüz girmek, la'b ölçüsüz uğraşmaktır. Sûre, karşı tarafın tavrını bir kez daha bir ölçü kelimesiyle adlandırıyor — beşinci ayette müsrifîn (haddi aşan), yirminci ayette yahrusûn (göz kararı tahmin eden), ve burada yehûdû ve yel'abû.

Aynı emir Tûr 52/45'te ve Meâric 70/42'de de geçer; Tûr ve Meâric'de işlendi.