Zuhruf 46-50. ayetler — Mûsâ ve Fir'avn: sahnenin kurulması

43/46-50

43/46-50 — Mûsâ ve Fir'avn: sahnenin kurulması

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِـَٔايَٰتِنَآ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَإِي۟هِۦ فَقَالَ إِنِّى رَسُولُ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ · فَلَمَّا جَآءَهُم بِـَٔايَٰتِنَآ إِذَا هُم مِّنْهَا يَضْحَكُونَ · وَمَا نُرِيهِم مِّنْ ءَايَةٍ إِلَّا هِىَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا ۖ وَأَخَذْنَٰهُم بِٱلْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ · وَقَالُوا۟ يَٰٓأَيُّهَ ٱلسَّاحِرُ ٱدْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ · فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ ٱلْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنكُثُونَ

Ve lekad erselnâ Mûsâ bi-âyâtinâ ilâ Fir'avne ve meleihî fe-kāle innî rasûlü rabbi'l-âlemîn · Fe-lemmâ câehüm bi-âyâtinâ izâ hüm minhâ yadhakûn · Ve mâ nürîhim min âyetin illâ hiye ekberu min uhtihâ · Ve ehaznâhüm bi'l-azâbi leallehüm yerciûn · Ve kālû yâ eyyühe's-sâhıru'd'u lenâ rabbeke bimâ ahide indeke innenâ le-mühtedûn · Fe-lemmâ keşefnâ anhümü'l-azâbe izâ hüm yenküsûn

"Andolsun, Mûsâ'yı âyetlerimizle Fir'avn'a ve ileri gelenlerine gönderdik. Dedi ki: 'Ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim.' Onlara âyetlerimizle gelince, bir de baktık ona gülüyorlar. Onlara gösterdiğimiz her âyet, bir öncekinden daha büyüktü. Belki dönerler diye onları azapla yakaladık. Dediler ki: 'Ey büyücü! Sana verdiği söz uyarınca Rabbine bizim için dua et; biz artık doğru yola geleceğiz.' Ama azabı üzerlerinden kaldırdığımızda, bir de baktık sözlerinden dönüyorlar."

Kıssanın sûredeki yeri

Yedinci blok burada başlıyor ve seçilmiş bir kesit anlatılıyor.

Kur'an Mûsâ kıssasını birçok yerde anlatır ve her sûrede farklı bir kesit öne çıkar. Zuhruf'un seçtiği kesit şudur ve seçim tesadüfî görünmüyor:

Ayet	Sahne	Sûrenin meselesine bağı
47	Gülme	Ölçü: karşıdakini hafif sayma
51	"Mısır mülkü benim değil mi?"	Ölçü: mülkle üstünlük
52	"Meramını anlatamıyor"	Ölçü: ifade kabiliyeti
53	"Altın bilezikler takılsaydı ya"	Ölçü: görünen ihtişam
54	*Festehaffe kavmehû*	Ölçü: halkı hafif bulma

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu beş sahnenin ortak paydasıdır: sûre, Mûsâ kıssasından tam olarak kendi konusunu kesip almış. Anlatılan şey mucizeler dizisi değil; bir tartı meselesi.

إِذَا هُم مِّنْهَا يَضْحَكُونَ — sürpriz izâsı

İzâ burada şart edatı değil, fücâiyye (ansızınlık) edatıdır: "bir de baktık ki".

Bu edat sûrenin bu bloğunda iki kez geçiyor:

Ayet	Cümle	Ne beklenirdi	Ne oldu
47	izâ hüm minhâ yadhakûn	Âyet karşısında sarsılma	Gülme
50	izâ hüm yenküsûn	Sözde durma	Sözden dönme

Aynı edat, aynı yapı, iki kez. Bu doğrulanabilir bir dizim verisidir ve bunu bir örüntü olarak kaydediyorum: blok, iki ansızın sahnesi üzerine kurulmuş.

ض-ح-ك kökü: gülmek. Dilciler kökün bir dalını daha kaydeder: dahike'r-râi' — ekin çiçek açtı, tomurcuk yarıldı. Ve dahk — açılma, ortaya çıkma. Bu ilişkiyi nakledildiği şekliyle aktarıyorum.

Kelimenin buradaki işi kaydedilmelidir ve sûrenin yedinci ayetiyle bağlıdır: orada yestehziûn (alay ediyorlardı) vardı. Burada yadhakûn (gülüyorlar). İkisi de aynı ailedendir: karşısındakinin ağırlığını düşürmek.

أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا — "kardeşinden büyük"

İfade dikkat çekicidir: âyetler birbirinin kardeşi olarak anılıyor.

Arapçada bu bilinen bir kullanımdır ve dilciler bunu kaydeder: benzer şeyler birbirinin ah / uhtu sayılır.

Kelimenin müennes gelmesi (uht, kız kardeş), âyet kelimesinin müennes olmasındandır — gramer gereğidir, bir cinsiyet vurgusu değildir. Bunu açıkça kaydediyorum.

Ve ifadenin anlattığı şey bir dizidir: her âyet bir öncekinden büyük. Yani delil azalarak değil, artarak geliyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve elli üçüncü ayetle bağlıyorum: bütün bu artan diziye rağmen, Fir'avn'ın istediği delil altın bilezik olacak. Ayet, delil eksikliğinin sorun olmadığını göstermek için önce delillerin arttığını söylüyor.

يَٰٓأَيُّهَ ٱلسَّاحِرُ — hitabın çelişkisi

Cümle bir yardım talebidir ama hitap "ey büyücü"dür.

Bu tuhaflık müfessirlerce fark edilmiş ve iki okuma nakledilmiştir:

Okuma	Sâhır burada	Gerekçe
1	Aşağılama — hâlâ büyücü sayıyorlar	Kelimenin bilinen anlamı; kırk yedinci ayetteki gülme ile uyumlu
2	O toplumda âlim/bilge anlamında bir unvan	Bazı müfessirler, sihrin o devirde ileri bilgi için de kullanıldığını nakleder

İkinci okumayı nakledildiği şekliyle aktarıyorum; kesin bilgi olarak sunmuyorum.

Birinci okuma alındığında ayetin gösterdiği şey açıktır ve kendi okumam olarak kaydediyorum: yardım isteyen kişi, yardım istediği kişiyi hâlâ küçümseyen adla çağırıyor. Yani ihtiyaç, hükmü değiştirmiyor.

Yazım nüktesi: أَيُّهَ

Mushafta bu kelime sonundaki elif olmadan yazılır: أَيُّهَ. Rahmân'de bu kaydedilmişti:

"Mushafta bu kelime أَيُّهَ biçiminde, sonundaki elif olmadan yazılır (normalde eyyühâ). Aynı yazım Kur'an'da iki yerde daha bulunur: Nûr 24/31 ve Zuhruf 43/49."

Oradaki bağı burada tamamlıyorum. Bu bir yazım (resm-i mushaf) olgusudur; anlamda bir fark üretmez ve bundan bir sonuç çıkarmıyorum.

إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ — sözün kalıbı

Ve mühtedûn kelimesi dördüncü kez geliyor. Yukarıdaki tabloyu tamamlıyor.

Burada kelimenin kipi kaydedilmelidir: isim cümlesi + iki tekit (inne + lâm). Yani söz, en kuvvetli kalıpta veriliyor.

Ve bir ayet sonra bozuluyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin arka arkaya gelmesidir: sûre, sözün kuvvetiyle sözün tutulması arasında bir ilişki olmadığını iki ayet aralığında gösteriyor.

يَنكُثُون — kök: ن-ك-ث

Kökün somut anlamı: eğrilmiş bir ipi ya da bükülmüş yünü çözmek, açmak. Nekese'l-habl — ipi çözdü, örgüsünü söktü.

Ve buradan: sözünden dönmek, anlaşmayı bozmak.

Kur'an bu resmi Nahl 16/92'de açıkça kullanır: ve lâ tekûnû ke'lletî nekadat ğazlehâ min ba'di kuvvetin enkâsâ — "ipliğini sağlamca eğirdikten sonra çözüp bozan kadın gibi olmayın." Orada kök ن-ق-ض, burada ن-ك-ث; ikisi de aynı resmi taşır.

Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum: söz vermek, kökün resminde eğirmek; sözden dönmek çözmektir. Yapılan iş geri alınıyor.