Zuhruf 17-18. ayetler

Ve izâ büşşira ehadühüm bimâ darabe li'r-rahmâni meselen zalle vechühû müsvedden ve hüve kezîm · E-ve men yüneşşeü fi'l-hılyeti ve hüve fi'l-hısâmi ğayru mübîn

"Onlardan birine, Rahmân'a yakıştırdığı şey müjdelendiğinde, yüzü kapkara kesilir ve içi dolar. Süs içinde yetiştirilen ve tartışmada meramını açığa çıkaramayan biri mi (O'na yakıştırılıyor)?"

Bu iki ayeti işlerken STYLE gereği bir şeyi baştan net tutmam gerekiyor.

Ayet kadın hakkında bir hüküm kurmuyor. Ayet, bir toplumun kız çocuğu karşısındaki tavrını aktarıyor ve o tavrın kendi içindeki çelişkiyi gösteriyor. Bunun nasıl yapıldığını aşağıda adım adım göstereceğim; çünkü ayetin gücü tam olarak bu aktarım biçimindedir.

Ayet "birine kız çocuğu müjdelendiğinde" demiyor.

Diyor ki: büşşira ehadühüm bimâ darabe li'r-rahmâni meselâ — "birine, Rahmân'a örnek olarak yakıştırdığı şey müjdelendiğinde".

Bu, sûrenin en dikkat çekici dizim tercihlerinden biridir ve ayrıntılı işlenmelidir.

Kelime — "kız" — cümlede geçmiyor. Onun yerine, kişinin kendi yakıştırması bir tanım olarak kullanılıyor. Yani cümle şunu yapıyor: "sen Allah'a şunu yakıştırıyorsun; şimdi aynı şey sana verildiğinde ne oluyor, ona bakalım."

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı ifadenin kendisidir: ayet iki durumu tek cümlede birleştiriyor ve okuyucuyu ikisini yan yana koymaya mecbur bırakıyor. Kişi bir şeyi yukarıya yakıştırıyor; aynı şey kendisine geldiğinde yüzü kararıyor.

İfade Nahl 16/57-59'da açık lafzıyla geçer ve bu sûrenin ifadesi onun kısaltılmış hâli gibidir:

"Onlardan birine kız müjdelendiğinde, öfkeyle dolu olarak yüzü kapkara kesilir. Kendisine verilen kötü müjde yüzünden halktan gizlenir; onu aşağılanmış olarak tutsun mu, yoksa onu toprağa mı gömsün? Bakın, ne kötü hüküm veriyorlar!" (Nahl 16/58-59)

Bu ayet Tekvîr'de işlendi ve orada Nahl'in fiili (desse — gizlice toprağa sokmak) ile Tekvîr'in kelimesi (mev'ûde — üstüne ağırlık bindirilmiş) karşılaştırılmıştı. Oraya dayanıyorum ve karşılaştırmayı üç sütuna çıkarıyorum:

Üç ayet aynı olguyu üç ayrı yerden tutuyor. Tekvîr'de kurbanın kendisi konuşturuluyordu — ve Tekvîr'de kaydedildiği gibi, soru faile değil kurbana yöneltilmişti. Zuhruf'ta ise ne fail ne kurban muhatap: muhatap, aynı şeyi hem küçümseyip hem yukarıya yakıştıran zihindir.

ب-ش-ر kökü dizinde işlendi (Bakara, Abese, Kamer ve başkaları). Çekirdeği: derinin dış yüzü (beşere); ve buradan, bir haberin yüze vurması.

Kelimenin burada kullanılması bir gerilim üretiyor ve kaydedilmelidir: büşşira — "müjdelendi". Fiil, iyi haber bildiren fiildir. Ama ardından gelen tepki, kötü habere verilen tepkidir.

Yani ayet, olayı adlandırırken tarafını belli ediyor: olan şey bir müjdedir. Tepkinin yanlışlığı, fiilin seçilmesiyle daha cümlenin başında işaretlenmiş oluyor.

Nahl 16/58'de aynı kök başka bir yerde döner: min sûi mâ büşşira bih — "müjdelendiği şeyin kötülüğünden". Orada kelime bir kez daha, ama bu sefer kişinin kendi değerlendirmesiyle birlikte geliyor. Abese'de kökün "yüze vuran haber" çekirdeği işlenmişti; burada yüze vuran şey kararma oluyor.

ظَلَّ — bir fiil değil, bir nâkıs fiildir: gündüz boyunca bir hâlde olmak, o hâlde kalmak. Dilciler zallenin gündüzle, bâtenin geceyle ilişkili olduğunu kaydeder.

Yani cümle "yüzü karardı" demiyor; "yüzü kararmış olarak kaldı" diyor. Süre bildiriyor.

مُسْوَدًّا — kök س-و-د, IX. bâbdan ism-i fâil. Arapçada IX. bâb (if'ilâl) neredeyse yalnız renkler ve kusurlar için kullanılır ve dilciler bu bâbın bir rengin kişinin üzerine yerleşmesini bildirdiğini kaydeder.

Bu bir dil ayrıntısıdır ama anlamı taşıyor: kalıp, geçici bir kızarma değil, yüze oturan bir renk bildiriyor.

Kök Kalem 68/48'de (mekzûm) ayrıntılı işlendi; oraya dayanıyorum. Orada kaydedilen şuydu:

"Kökün somut anlamı: kezeme'l-kırbe — su tulumunun ağzını doldurup bağladı. Yani içi doldurulmuş ve ağzı kapatılmış bir kap. كَظِيم (kazîm) — kederini içine gömmüş. Kur'an Yakûb için kullanır: 'Gözleri kederden ağardı; içi doluydu (kazîm)' (Yûsuf 12/84)."

Buraya kalıp farkını ekliyorum, çünkü iki ayet iki ayrı kalıp kullanıyor:

Fark kaydedilmeye değer ve gözlem olarak veriyorum: mekzûm olanın ağzını başkası bağlar; kezîm olan kendi ağzını bağlar.

Ve kökün resmi burada tam olarak işliyor: tulumun ağzı bağlıdır ama tulum doludur. Dışarıdan görünen şey karartılmış bir yüz; içeride duran şey basınç.

Ve bir karşılaştırma yapılabilir: aynı kök Âl-i İmrân 3/134'te bir erdem olarak geçer — ve'l-kâzımîne'l-ğayz (öfkesini yutanlar). Yani aynı fiil, bir yerde övülüyor, bir yerde bir tepkinin tarifi oluyor. Farkı yapan, içeri tıkılan şeyin ne olduğudur: birinde öfke tutuluyor, ötekinde bir çocuğun doğumu.

On sekizinci ayet, on yedinciye bağlı bir sorudur ve cümlenin başındaki e-ve inkâr bildirir.

Cümlenin öznesi kim? Burada müfessirler ayrılır ve ihtilaf tabloya konmalıdır:

Çoğunluk ilk iki okumanın etrafındadır. Tercih dayatmıyorum.

Ama hangi okuma alınırsa alınsın, cümlenin işi aynıdır ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: ayet bir tarif yapmıyor, bir bakış açısını aktarıyor.

Bunun dil içindeki delili şudur: cümle e-ve ile başlayan bir inkâr sorusudur. İnkâr sorusunda, soruya konan içerik konuşanın kendi hükmü değildir — muhatabın kabulünden alınıp muhataba geri verilir. Yani ayet, "kız çocuğu şöyledir" demiyor; "sizin şöyle gördüğünüz biri, öyle mi?" diyor.

Bu ayrımı açıkça yazmak STYLE gereğidir ve ayrıca metinden çıkar. Ayetin muhatabı, iki hükmü aynı anda taşıyan zihindir: bir yandan kız çocuğunu yüzü kararacak kadar aşağı sayan, öbür yandan aynı şeyi Allah'a yakıştırmakta sakınca görmeyen zihin. Ayetin gösterdiği şey bu ikisinin bir arada duramayacağıdır.

Kök İnsân 76/21'de (hullû esâvira min fıdda) işlendi. Anlamı: süs, takı, ziynet. Huliyy — takı; tahliye — süsleme.

Yüneşşeü — ن-ش-أ kökünden, II. bâb, meçhul: "yetiştirilir". Kök Vâkıa 56/35'te ayrıntılı işlendi; orada kaydedilen çekirdek şuydu: "yoktan var etmeyi değil, var olan bir zeminden yukarı doğru kurulmayı anlatır."

Kalıp önemlidir ve gözlem olarak kaydediyorum: fiil meçhuldür. Yüneşşeü — "yetiştirilir". Yani fiilin öznesi kişinin kendisi değil; yetiştiren başkasıdır.

Cümlenin içindeki ironi buradadır: süs içinde yetiştirilmek, yetiştirilenin tercihi değildir. Bir topluluk, kendi yetiştirme biçimini bir kusur olarak öne sürüyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; dayanağı fiilin meçhul kalıbıdır.

خ-ص-م kökü: bir şeyin ucu, kenarı (husm — çuvalın köşesi); ve buradan karşı taraf, hasım; çekişme. Hısâm — tartışma, davada karşılıklı konuşma.

Kelime elli sekizinci ayette dönecek: bel hüm kavmün hasimûn — "onlar çekişmeci bir topluluktur".

İki geçiş yan yana konduğunda çıkan şey kaydedilmeye değer ve bunu kendi okumam olarak veriyorum:

Aynı kök, kırk ayet arayla, iki taraf için. Bir tarafta çekişemediği için küçük sayılan; öbür tarafta çekişmekten başka bir şey yapmayan.

ğayru mübîn — ve burada sûrenin ilk ayetlerine dönüyoruz.

Aynı kelime (mübîn) sûrede üç kez geçti:

Ve aynı kelime elli ikinci ayette bir insan için gelecek: Fir'avn, Mûsâ için ve lâ yekâdü yübîn diyecek — "neredeyse meramını anlatamıyor".

Bu, sûrenin en açık örüntülerinden biridir ve doğrulanabilir: aynı kök, sûre boyunca hep aynı ölçüyle. Ve iki kez bir insanı küçültmek için kullanılıyor — 18. ayette süs içinde yetiştirilen için, 52. ayette Mûsâ için.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu tekrardır: sûre, "meramını açıkça anlatabilme" ölçüsünün bir insanı değersizleştirmek için nasıl kullanıldığını iki kez gösteriyor. Ve ilk ayetlerde aynı ölçüyü kitap için olumlu olarak kurmuştu. Yani ölçünün kendisi yanlış değil; ölçünün insan üzerinde bir üstünlük sırası kurmak için kullanılması eleştiriliyor.

Ayetin tarif ettiği tepki bir tarih kaydı değildir.

Tekvîr'de bu konuda düşülen kayıt burada da geçerlidir ve tekrarlıyorum: cinsiyete dayalı seçici uygulamalar, doğum öncesi tespit imkânlarının yaygınlaştığı bazı ülkelerde ölçülebilir nüfus dengesizlikleri üretmiş ve yasal düzenlemelere konu olmuştur. Bunu bir "ayetin bilimsel mucizesi" olarak değil, ayetin tarif ettiği saikin tarihe gömülmediğinin kaydı olarak yazıyorum.

Ve ayetin kendi yöntemi bugün de kullanılabilir bir yöntemdir: ayet bir hükmü savunmuyor, bir çelişkiyi gösteriyor. Bir şeyi hem aşağı sayıp hem yukarı yakıştırmanın mümkün olmadığını söylüyor. Bu, herhangi bir değer sıralamasına uygulanabilir bir sınamadır.