Şûrâ 7. ayet

Ve kezâlike evhaynâ ileyke kur'ânen arabiyyen li-tünzira ümme'l-kurâ ve men havlehâ ve tünzira yevme'l-cem'i lâ raybe fîh; ferîkun fi'l-cenneti ve ferîkun fi's-saîr

"İşte böyle sana Arapça bir Kur'an vahyettik — şehirlerin anasını ve çevresindekileri uyarasın, ve hakkında kuşku bulunmayan toplanma gününü haber veresin diye. Bir bölük cennette, bir bölük çılgın ateştedir."

İki kelime de belirsizdir (nekre): kur'ânen arabiyyen — "Arapça bir Kur'an". el-Kur'âne'l-arabî denmemiş.

Arapçada nekrelik bazen belirsizlik, bazen tazim (yüceltme), bazen nev' (cins) bildirir. Burada müfessirlerin çoğu cins okur: "Arapça olan bir okuma" — yani metnin türü belirtiliyor.

Aynı terkip Kur'an'da birkaç yerde daha geçer ve hepsinde bir amaç cümlesi eşlik eder:

Fark kaydedilmeye değer: diğer yerlerde amaç anlama (akl, ilm), burada uyarmadır. Yani aynı nitelik (Arapça oluş) farklı bağlamlarda farklı işe bağlanıyor. Şûrâ'da dilin anlaşılırlığı, uyarının ulaşabilmesi için gerekçe olarak konuyor.

Ve bu, altıncı ayetle birlikte okunmalıdır: orada Peygamber'in vekil olmadığı söylendi; burada ne olduğu söyleniyor — uyarıcı. İkisi bir cümlenin iki yarısıdır: sorumlu değilsin, ama görevlisin.

Sûrenin en yoğun terkiplerinden biri ve kök üzerinde durulmalı.

Kök أ-م-م. Dizinde Bakara 2/78'de ve Cum'a'de ümmî kelimesi bağlamında ele alındı; oradaki kayıt şuydu: kök anne demektir, ümmî klasik izahıyla "annesinden doğduğu hal üzere kalmış", yani okuma yazma öğrenmemiş kişidir.

Buraya ait olan, kökün diğer dallarıdır — çünkü ümmü'l-kurâ terkibini anlaşılır kılan onlardır:

Kökün altındaki ortak resim şudur ve dilcilerin tarifleriyle sabittir: kendisine dönülen, kendisinden çıkılan nokta. Anne ikisidir birden — çocuk ondan çıkar ve ona döner. İmâm öndedir, arkasındakiler ona yönelir. Emme fiili doğrudan "yönelmek" demektir.

Arapçada bu yüzden bir şeyin merkezî ve aslî olan parçasına ümm denir:

• أُمّ الرَّأْس — başın merkezi; beynin zarı.
• أُمّ الكِتَاب — kitabın aslı. Kur'an bu terkibi kullanır: Âl-i İmrân 3/7, Ra'd 13/39, Zuhruf 43/4.
• أُمّ القُرَىٰ — şehirlerin anası.

Klasik tefsirlerde bu terkip için verilen izahlar, kökün yukarıdaki iki dalına dayanır:

Üçü birbirini dışlamıyor ve klasik kaynaklarda üçü de nakledilir. Tercih dayatmıyorum.

Kaydedilmesi gereken bir dil olgusu var ve o kesindir: Arapçada ümm kelimesi, "anne" anlamının yanında merkez ve asıl anlamında yerleşmiş bir kullanıma sahiptir. Yani terkip mecaz değil, dilin kendi kalıbıdır.

Terkip Kur'an'da iki kez geçer ve ikisinde de aynı ek gelir:

İki geçişte de ve men havlehâ var ve ikisi de uyarı fiiliyle geliyor. Bu, metinden doğrulanabilir bir olgudur.

Havl — kök ح-و-ل: dönmek, bir şeyin etrafında dolaşmak. Havle — etraf, çevre. Hâl (durum) ve tahavvül (dönüşüm) aynı köktendir; ortak resim dönmedir.

Ve dizim şu daireyi çiziyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: cümle mekânda genişliyor, sonra mekânı bırakıp zamana atlıyor. Ve zamana atladığı yerde adı verilen gün, "toplanma günü"dür — yani bütün mekân dairelerinin tek bir yerde toplandığı gün. Genişleme, bir noktada birleşmeyle bitiyor.

Kök ج-م-ع: bir araya getirmek, toplamak. Cuma aynı köktendir ve Cum'a'de işlendi.

Bu ad, kıyamet günü için Kur'an'ın kullandığı adlardan biridir. Kāf'de Kāf sûresinin aynı güne verdiği üç adın tablosu yapılmıştı (yevmü'l-vaîd, yevmü'l-hulûd, yevmü'l-hurûc). Şûrâ'nın verdiği ad başka bir yönü öne çıkarıyor: o gün, ayrılmışların bir araya getirildiği gündür.

Ve bu, sûrenin bütününe bağlanıyor. On üçüncü ayet lâ teteferrakû diyecek — "ayrılığa düşmeyin". On dördüncü ayet mâ teferrakû diyecek — "ayrıldılar". Ayrılık sûrenin konusudur; ve o ayrılığın kapanacağı günün adı "toplanma" olarak veriliyor.

On beşinci ayet aynı kökü bir kez daha kullanacak: Allâhu yecmau beynenâ — "Allah aramızı toplayacak."

Ve toplanmanın hemen ardından bir ayrılma geliyor.

فَرِيق — kök ف-ر-ق. Kıyâme'de işlendi: ayırmak, bölmek, aralarını açmak; türevleri fark, fırka, tefrika, ferîk, iftirâk, furkān.

Şimdi bu sûredeki kullanımlara bakın — bu, sûrenin en dikkat çekici kelime örgüsüdür:

Aynı kök, üç ayrı ayette, üç ayrı işte: yasak, ihlal, sonuç.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve bilinçli bir kelime oyunu iddiası kurmuyorum. Kaydettiğim şey doğrulanabilir olandır: sûre bölünmeyi yasaklarken, bölünmenin gerçekleştiğini bildirirken ve nihaî ayrımı anlatırken aynı kökü kullanıyor.

Ve bir dizim nüktesi: yedinci ayette ferîk iki kez, ikisi de nekre olarak geliyor — ferîkun… ve ferîkun. Sayı verilmiyor, oran verilmiyor. İki bölük; hangisi ne kadar, söylenmiyor.

ٱلسَّعِير — kök س-ع-ر: alevin tutuşup yükselmesi. Si'r (fiyat) da aynı köktendir — dilciler bağı "yükselme" üzerinden kurar.