Sâd 9-11. ayetler

Em indehüm hazâinü rahmeti rabbike'l-azîzi'l-Vehhâb · Em lehüm mülkü's-semâvâti ve'l-ardı ve mâ beynehümâ, fe'l-yertekū fi'l-esbâb · Cündün mâ hünâlike mehzûmun mine'l-ahzâb

"Yoksa Rabbinin — o üstün ve çok verenin — rahmet hazineleri onların yanında mı? Yoksa göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onların mı? Öyleyse sebeplere tırmansınlar! Onlar, orada bozguna uğramış, derme çatma bir ordudur."

Em, Arapçada "yoksa" demektir ve önceki bir soruya bağlanır. Burada sekizinci ayetteki soruya bağlanıyor: e-ünzile aleyhi'z-zikru min beyninâ — "zikir aramızdan ona mı indirildi?"

Ve cevap, soruyu karşı tarafa geri veriyor. Şöyle:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: itiraz bir dağıtım kararına yapılmıştı. Cevap, dağıtımın kime ait olduğunu soruyor. Yani tartışma, "seçim doğru mu" sorusundan "seçme yetkisi kimde" sorusuna çevriliyor.

Bu, Ğâfir (Mü'min) 40/56'da kaydedilen teşhisin bir başka biçimidir: orada tartışmanın altında kibr olduğu ve o kibrin ulaşılamayacak bir şey olduğu söylenmişti (mâ hüm bi-bâliğîh). Burada da aynı yapı var: bir yetki iddiası ve o yetkinin fiilen ellerinde olmadığının gösterilmesi.

Kök خ-ز-ن: bir şeyi saklamak, biriktirip korumak. Hâzin — hazineyi tutan, bekçi. Hızâne — saklanan yer.

Ve tamlamaya dikkat: hazâinü rahmeti rabbik — "Rabbinin rahmetinin hazineleri." Malın değil, rahmetin hazinesi.

Bunu kaydediyorum çünkü tartışılan şey budur: peygamberlik, ayetin dilinde bir servet ya da makam değil, rahmet kaleminde sayılıyor. Karşı taraf onu bir statü olarak konuşuyordu; metin onu bir bağış olarak adlandırıyor.

İki isim art arda geliyor ve ikisi de bu sûrede önemlidir.

ٱلْعَزِيز — kök ع-ز-ز. İkinci ayette işlendi: sert, nüfuz edilemez, yenilmez. Karşı tarafın izzetinin (2) yedi ayet sonraki karşılığıdır.

ٱلْوَهَّاب — kök و-ه-ب: karşılıksız vermek. Vezin: فَعَّال — mübalağa ve süreklilik. Hibe aynı köktendir: karşılık beklemeden verilen.

Kökün en ayırıcı yanı budur ve dilciler bunu açıkça kaydeder: vehb, bedelsiz vermektir. Satış değil, ödül değil, borç değil — karşılıksız.

İki ismin yan yana gelmesi bir denge kuruyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ikisi bir arada, sûrenin bütün mantığını özetliyor. Elde edilemeyen bir şey, verilebilir bir şeydir. Karşı taraf peygamberliği "koparılacak" bir şey sanıyor; ayet onun "verilen" bir şey olduğunu söylüyor.

Ve Ğâfir (Mü'min) 40/3'te aynı türden bir sıralama işlenmişti — orada beş sıfat art arda gelmiş ve rahmet ile ceza tek nefeste verilmişti. Burada ikili bir yapı var, ama işlevi aynı: iki yönün birlikte anılması.

Ve bu isim sûrede tekrar edecek: otuz beşinci ayette Süleymân dua ederken onu çağıracak — inneke ente'l-Vehhâb. Yani bir polemik cümlesinde geçen isim, yirmi altı ayet sonra bir peygamberin duasında geri geliyor. Yukarıda tablolandı.

Cümle bir emir kipindedir ama emir değildir. Arapçada buna ta'cîz denir: yapılamayacak bir şeyi emrederek karşı tarafın gücünün sınırını göstermek.

ٱرْتَقَىٰ — kök ر-ق-ي: yükselmek, tırmanmak. Rukyâ — merdiven. VIII. bâb (iftiâl), fiilin kişinin kendi çabasıyla yapıldığını bildirir: kendi gayretiyle çıkmak.

أَسْبَاب — tekili sebeb. Ve kökün somut anlamı çok belirgindir: سَبَب — ip, halat; özellikle bir yere ulaşmak için kullanılan ip. Kuyuya inen ip, çadıra bağlanan halat.

Buradan soyut anlam çıkmıştır: sebep — bir şeye ulaştıran vasıta. Türkçedeki "sebep" kelimesi bu köktendir ve aslındaki ip resmi unutulmuştur.

Şimdi cümlenin görüntüsü açığa çıkıyor: "Mülk sizinse, iplere tutunup yukarı tırmanın."

Ve bu, Ğâfir (Mü'min) 40/36-37'de işlenen Fir'avn sahnesiyle birebir aynı kelimeyi kullanır:

Bu, doğrulanabilir bir lafız ortaklığıdır. Ve Ğâfir bahsinde kaydedilen sonuç burada da geçerlidir: yetki iddiası daima bir yükselme girişimiyle anlatılıyor ve daima ulaşılamıyor.

Cümlenin her kelimesi bir küçültme taşıyor ve dizimi Arapçada dikkat çekicidir.

جُنْد — kök ج-ن-د: toplanmış, bir araya getirilmiş topluluk; ordu. Kelime belirsizdir (tenvinli) — "bir ordu", herhangi bir ordu.

مَّا — burada nahivcilerin çoğunluğuna göre زَائِدَة yani te'kîd için gelmiş bir edattır, ve küçümseme (tahkîr) bildirir. Türkçede karşılığı yaklaşık: "ordu dedikleri şey", "şuradaki ordu bozuntusu".

هُنَالِكَ — "orada". Uzak işaret. Yakın değil, uzak bir yer gösteriliyor.

مَهْزُوم — kök ه-ز-م. Ve kökün somut anlamı kaydedilmelidir: bir şeyi kırmak, çökertmek; içi boş bir şeyin çökmesi. Dilciler hezeme's-sikāe der — tulumu (içi boşaldığı için) çökertti. Kuru bir dalın kırılma sesine de hezîm denir.

Yani "yenilmek" Arapçada bir çökmedir — dışarıdan gelen bir darbeyle değil, içi boşaldığı için biçimini kaybetme.

ٱلْأَحْزَاب — tekili hizb: bir topluluğun ayrılmış parçası, taraf, grup. Kelime bu sûrede on üçüncü ayette tekrar gelecek: ülâike'l-ahzâb — "işte onlar, o gruplardır."

Şimdi dizim tamamlanıyor ve zaman kaydı önemlidir: mehzûm ism-i mef'ûldür — yani "bozguna uğrayacak" değil, "bozguna uğramış".

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı kelimenin kalıbıdır: cümle bir gelecek haberi vermiyor; bir hâl tespiti yapıyor. Yani ordu henüz savaşmadan yenik sayılıyor — çünkü hezm kökünün resmi dışarıdan bir darbe değil, içi boş olanın çökmesi.

Ve on birinci ayet, on ikinci ayete köprü kuruyor: mine'l-ahzâb — "o gruplardan". Hangi gruplar? Bir sonraki ayet sayacak. Yani sûre, kelimeyi önce kullanıyor, sonra listesini veriyor.

Dokuz ile on birinci ayetler arasındaki üç ayet tek bir işi yapıyor: bir iddianın karşılığının olup olmadığını soruyor.

Ve sorunun biçimi kaydedilmeye değer. Ayet "yanılıyorsunuz" demiyor; "elinizde ne var?" diye soruyor. Hazine mi var, mülk mü var, çıkabilecek misiniz?

Kendi çıkarımım olarak kaydediyorum: bu, dört ile sekizinci ayetler arasındaki itirazlara verilmiş yöntemli bir cevaptır. Karşı taraf sınanamayan cümleler kurmuştu (şaşkınlık, ima, "duymadık"). Cevap, sınanabilir bir soru soruyor: yetki fiilen kimde?

Ve bu ayrım — sınanamayan cümle ile sınanabilir soru arasındaki ayrım — sûrenin geri kalanında da işleyecek. Yirmi ikinci ayette iki davacı, ortada bir olay ve bir ölçü isteyecek; ateşte tartışanlar (59-64) ise sınanamayan suçlamalar alışverişi yapacak ve hiçbir sonuca varamayacak.