Sâd 45-47. ayetler

Ve'zkür ibâdenâ İbrâhîme ve İshâka ve Ya'kūbe üli'l-eydî ve'l-ebsâr · İnnâ ahlasnâhüm bi-hâlisatin zikra'd-dâr · Ve innehüm indenâ le-mine'l-mustafeyne'l-ahyâr

"Kullarımız İbrâhim'i, İshak'ı ve Ya'kūb'u da an — eller ve gözler sahiplerini. Biz onları saf bir nitelikle — yurdu hatırlamakla — arıtıp seçkin kıldık. Onlar katımızda seçilmişlerden, hayırlılardandır."

Sûre, tek tek anlatılan üç kıssadan bir isim listesine geçiyor. Ve geçiş kaydedilmelidir:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre ayrıntıyı bırakıp hızlanıyor. Ve bunu yaparken anlatılmayanların da aynı sınıfta olduğunu bildiriyor. Yani mesele kıssaların kendisi değil, kıssaların gösterdiği vasıf.

Ve ibâdenâ çoğuldur — önceki üç yerde tekildi (abdenâ). Bu, doğrulanabilir bir kalıp değişimidir.

Ve bu terkip, sûrenin en yoğun ifadelerinden biridir.

أَيْدِى — tekili yed: el. Kök ي-د-ي.

Ve on yedinci ayetteki ze'l-eyd ile karıştırılmamalıdır. Yukarıda tablolandı: orada kök أ-ي-د (güç), burada ي-د-ي (el). Yazıda fark görünür: burada sonda bir yâ vardır.

أَبْصَار — tekili basar: görme, göz. Kök ب-ص-ر. Kāf 50/22'de ve Mülk'de işlendi.

Ve terkip mecazîdir; müfessirler bunda birleşir:

Bir kısım müfessir eydîyi burada da "güç" (أ-ي-د kökü) diye okumuştur. İki okuma anlamda birleşir; tercih dayatmıyorum.

Şimdi terkibin işine geliyorum ve kendi okumam olarak kaydediyorum.

İkisinin bir arada anılması bir tamamlama kuruyor:

Terkip, ikisinin birlikte bulunmasını bir sınıf niteliği olarak veriyor.

Ve bu, sûrenin başındaki polemikle bağlanabilir ve bağı ben kuruyorum: dört ile sekizinci ayetler arasındaki itirazlarda ne el vardı ne göz. Şaşmak, ima etmek, "duymadık" demek — bunların hiçbiri ne bir iş ne bir görüştür. Kırk beşinci ayet, karşı tarafa bir ölçü sunuyor: bir kişi neyle anılır?

Ve sûrede bu iki uzuv bir kez daha karşımıza çıkacak — bu kez zıt yönde:

Üç geçiş, üç ayrı yerde ve üçü de aynı iki uzuv etrafında. Bunu bir örüntü gözlemi olarak kaydediyorum.

خَلَصَ — kök خ-ل-ص. Somut anlamı: bir şeyin başka şeylerden ayrılıp saf hâle gelmesi. Hâlis — karışımı olmayan; dilciler kelimeyi süt ve yağ için kullanır: tortusundan ayrılmış, duru.

Ve fiil IV. bâbdadır: ahlasa — arıttı, saf kıldı.

Cümlede masdar ve fiil bir arada: ahlasnâhüm bi-hâlisa — te'kîd.

Ve hâlisanın ne olduğu hemen söyleniyor: zikra'd-dâr.

Bir kıraat farkı nakledilir: bi-hâlisatin tenvinli okunduğunda zikra'd-dâr onun açıklaması olur; tamlama olarak (bi-hâlisati zikra'd-dâr) okunduğunda "yurdu hatırlama halisliği" anlamı çıkar. Anlam farkı büyük değildir; hangi kıraat imamının hangi tercihte olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum.

Ve terkip kısa ama yoğundur.

ٱلدَّار — kök د-و-ر: dönmek, çevirmek. Dâr — etrafı çevrili yer, ev, yurt. Kökteki resim, bir şeyin çevresinin kuşatılmış olmasıdır.

Ve kelime belirlidir: ed-dâr — "o yurt". Hangi yurt olduğu söylenmiyor, ama Kur'an'da ed-dâru'l-âhıra (âhiret yurdu) tamlaması yerleşiktir ve müfessirlerin çoğunluğu burada onu anlar.

Birinci görüş yaygındır; tercih dayatmıyorum.

Ve zikrâ — ذ-ك-ر kökünden, sûrenin omurga kelimesi. Yukarıda tablolandı: bu, kökün altıncı geçişidir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı kelimenin dizimidir: üç peygamberin "arıtılmış" olmasının içeriği bir amel listesi değil, bir hatırlamadır. Yani ayette saflığın tanımı, sürekli olarak varılacak yerin akılda tutulmasıdır.

Ve bu, kırk beşinci ayetteki el-göz ikilisiyle birleşiyor: el yapar, göz görür, ve zikir yönü belirler. Üçü bir arada, bir insanın nasıl tarif edildiğini veriyor.

مُصْطَفَىٰ — kök ص-ف-و: saf, duru olmak. VIII. bâb: istafâ — seçip ayıklamak, en iyisini almak. Ve kök hâlis ile aynı ailedendir: ikisi de saflıkla ilgili.

Yani kırk altıncı ayette ahlasnâhüm, kırk yedincide el-mustafeyn — aynı fikrin iki kökle söylenmesi.

أَخْيَار — tekili hayr ya da hayyir. Kök خ-ي-ر: iyi olan, seçilen. Ve kökün asıl anlamı tercihtir: ihtiyâr — seçmek. Yani "hayırlı" olan, seçilmeye değer olandır.

Kaydedilmeye değer: üç kelime — hâlis, mustafâ, ahyâr — üçü de bir seçme ve ayıklama işini bildiriyor. Üç ayrı kök, tek bir resim.