Sâd 4-5. ayetler

Ve acibû en câehüm münzirun minhüm ve kāle'l-kâfirûne hâzâ sâhırun kezzâb · E-cea'le'l-âlihete ilâhen vâhidâ, inne hâzâ le-şey'ün ucâb

"Kendi içlerinden bir uyarıcı gelmesine şaştılar ve kâfirler dedi ki: 'Bu, bir büyücü, bir yalancıdır. İlâhları tek bir ilâh mı yaptı? Bu, gerçekten şaşılacak bir şey.'"

Kök ع-ج-ب Kāf 50/2'de ayrıntılı olarak işlendi. Oraya dayanıyorum ve kök çözümlemesini tekrarlamıyorum.

Oradaki tespit şuydu ve bu sûrenin bütün polemik bölümünü açıklar:

"Şaşmanın delil değeri yoktur, çünkü şaşma bilginin değil, aşinalığın ölçüsüdür. İnsan alışık olmadığı şeye şaşar. Alışkanlık ise bir şeyin mümkün olup olmadığı hakkında hiçbir şey söylemez."

Ve Kāf'ta kurulan tablo burada aynen geçerlidir: delil bir öncüle dayanır ve sınanabilir; şaşma alışkanlığa dayanır ve sınanacak bir şey içermez.

Şimdi Sâd'a özgü olana geçiyorum, çünkü Sâd bu teşhisi Kāf'tan bir adım öteye taşıyor.

Kāf'ta şaşkınlığın konusu tekti: ölümden sonra dirilmek. Sâd'da ise şaşkınlık art arda üç ayrı şeye yöneliyor ve üçü de dört ile yedinci ayetler arasında sıralanıyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu üç ayetin sırasıdır: üç itirazın üçü de aynı yapıdadır — alışılmışın dışına çıkan bir şey, bu sebeple reddediliyor. Hiçbirinde bir delil öne sürülmüyor; üçünde de ölçü, muhatabın kendi geçmiş tecrübesi.

Ayet, şaşılan şeyi tarif ederken tek bir kelimeye yükleniyor: minhüm — kendilerinden.

Yani şaşkınlığın konusu bir uyarıcının gelmesi değil. Uyarıcı fikri onlara yabancı değildi; helâk edilmiş kavimlerin haberini biliyorlardı. Şaşılan şey, uyarıcının tanıdık olmasıdır.

Ve bu itiraz Kur'an'da sekizinci ayette açık bir cümleye dönüşecek: e-ünzile aleyhi'z-zikru min beyninâ — "zikir, aramızdan ona mı indirildi?"

Kamer'de bu itiraz "seçim itirazı" başlığı altında işlendi ve orada kaydedilen şey kayda değerdir: aynı cümle Semûd'un ağzından da geçer (Kamer 54/25), lafız neredeyse birebir aynıdır. Yani sûre, muhataplarına kendi cümlelerini bir önceki kavmin ağzından dinletiyor. Zuhruf 43/31'de de aynı itirazın başka bir biçimi vardır: "Bu Kur'an, iki şehrin birinden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?"

Üç yer bir arada okunduğunda çıkan şey şudur ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: itiraz, mesajın içeriğine değil dağıtım biçimine yapılıyor. Karşı taraf vahyin kime geldiğini bir statü meselesi sayıyor; metin ise onu bir görev meselesi sayıyor.

Suçlama iki kelimeyle kuruluyor ve iki kelimenin vezinleri farklıdır. Bu fark anlamlıdır:

Yani ikinci kelime birincisinden ağırdır. "Büyücü" deniyor, ama "yalancı" denmiyor — "yalanı meslek edinmiş" deniyor.

سِحْر — kök س-ح-ر. Somut anlamı üzerinde dilciler durur: bir şeyi olduğundan başka göstermek, gözü ve idraki çevirmek. Sehar — tan vaktinin karanlıkla aydınlığın karıştığı ânı; iki şeyin birbirine karıştığı yer.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: kökün bu tarafı, suçlamanın niçin seçildiğini gösteriyor. Karşı taraf sözün etkili olduğunu inkâr etmiyor; etkiyi bir karışıklığa bağlıyor. "Bu söz bir şey yapıyor, ama yaptığı şey gerçek değil." Bu, sözün gücünü kabul eden bir reddir.

Ve iki suçlama birbiriyle çelişir: büyücü, gördüğünü başka gösterendir; yalancı, olmayanı söyleyendir. Biri gerçeğe bir işlem uygular, öteki gerçeği hiç kullanmaz. İkisini aynı kişi hakkında aynı cümlede söylemek, tutarlı bir teşhis değil, bir reddin iki ayrı gerekçesini üst üste yığmaktır.

Bunu bir gözlem olarak veriyorum; ayet bu çelişkiyi ayrıca vurgulamıyor.

Cümle bir soru olarak kuruluyor ama cevap beklemiyor. Arapçada buna istifhâm-ı inkârî denir: soru biçiminde reddediş.

Ve dizim kaydedilmelidir: el-âlihe (belirli çoğul: bilinen ilâhlar) → ilâhen vâhidâ (belirsiz tekil: bir tek ilâh).

Kendi okumam olarak kaydediyorum: itiraz bir kayıp dili kuruyor. Karşı taraf tevhidi bir eksiltme olarak görüyor — çoktan aza inen bir işlem. Metnin bütün cevabı ise bunun bir eksiltme değil düzeltme olduğu yönündedir; ve sûre bu cevabı doksan ayet boyunca örneklerle verecek.

Ve fiil seçimi ayrıca dikkat çekicidir: ceale — yaptı, kıldı. Yani karşı taraf, tevhidi bir hakikat iddiası olarak değil, elçinin bir işlemi olarak sunuyor: "ilâhları teke indirdi." Sanki tanrıların sayısı, birinin karar verdiği bir şey.

Kelime fuâl veznindedir ve Kāf'de kaydedildiği gibi mübalağa bildirir: "şaşılacak" değil, "çok şaşılacak".

Kāf'ta karşı taraf şey'ün acîb demişti (50/2); burada şey'ün ucâb diyor. Aynı kök, bir derece daha yukarısı.

Cin'de bu iki geçiş bir arada anılmıştı ve orada kurulan karşılaştırma burada da hatırlanmalıdır: cinler Kur'an'ı işitip "kur'ânen acebâ" der ve iman ederler; Mekkeliler aynı kökü kullanır ve yalanlarlar. Kelime aynı, ardından gelen fiil farklı.

Bunu kaydediyorum çünkü sûrenin yöntemi için belirleyicidir: şaşmak kendi başına ne iman ne inkârdır. Şaşkınlık bir başlangıç noktasıdır; ne olduğunu ondan sonra yapılan şey belirler.