Sâffât 139-148. ayetler

Ve inne Yûnuse le-mine'l-mürselîn · İz ebeka ile'l-fülki'l-meşhûn · Fe-sâheme fe-kâne mine'l-müdhadîn · Fe'ltekamehü'l-hûtu ve hüve mulîm · Fe-levlâ ennehû kâne mine'l-müsebbihîn · Le-lebise fî batnihî ilâ yevmi yüb'asûn · Fe-nebeznâhü bi'l-arâi ve hüve sakīm · Ve enbetnâ aleyhi şeceraten min yaktîn · Ve erselnâhü ilâ mieti elfin ev yezîdûn · Fe-âmenû fe-metta'nâhüm ilâ hîn

"Şüphesiz Yûnus da gönderilmiş elçilerdendi. Hani yüklü gemiye kaçmıştı. Kura çekmişti ve kaybedenlerden olmuştu. Derken balık onu yutuverdi; o, kendini kınayacak durumdaydı. Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı. Biz onu çıplak bir yere attık; o hastaydı. Üzerine kabak türünden bir bitki bitirdik. Ve onu yüz bin — belki daha fazla — kişiye gönderdik. Onlar da iman ettiler; biz de onları bir süreye kadar faydalandırdık."

Ve bu, sûrenin en sert kelime seçimlerinden biridir.

Ebeka — kök أ-ب-ق. Ve kelime bu tefsirde ilk kez çözümleniyor.

Dilcilerin verdiği anlam çok dardır ve bu darlık kaydedilmelidir: ibâk, kölenin efendisinden izinsiz kaçmasıdır. Âbik — kaçak köle. Kelime Arapçada başka bir kaçış için kullanılmaz; hür bir insanın kaçmasına herabe ya da ferra denir.

Kur'an'da kelime yalnızca burada geçer.

Ve kelimenin sertliği şuradadır — ve bunu bir dil verisi olarak kaydediyorum:

Yani ayet, bir peygamberin ayrılışını köle-efendi ilişkisinin diliyle anlatıyor.

Ve bunun neyi gerektirdiğini yazmak gerekiyor: kelime bir yetki ilişkisi kuruyor. Kaçan kişi kötü niyetli sayılmıyor; izin almadan ayrıldığı söyleniyor. Kaçak kölenin suçu hırsızlık ya da isyan değil, bulunması gereken yerde bulunmamaktır.

Ve kelimenin bir peygamber hakkında kullanılması Kur'an'ın dikkat çekici yerlerinden biridir.

Kalem 68/48-50'de aynı kişi olumsuz örnek olarak anılıyordu (ve lâ tekün ke-sâhibi'l-hût) ve orada kaydedilmişti: "bir peygamber olumsuz örnek olarak anılıyor; bu Kur'an'da nadirdir ve dikkatli okunmalıdır." Oraya dayanıyorum.

Ve iki sûre arasındaki fark kaydedilmeli:

İki sûre aynı kişiyi iki ayrı açıdan anlatıyor: biri uyarı olarak, öteki elçi olarak. Ve Sâffât, hem övgüyü hem sert kelimeyi aynı bölümde tutuyor — 139'da mine'l-mürselîn, 140'ta ebeka, 142'de mulîm.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: bölüm ne bir aklama ne bir mahkûmiyet kuruyor. İkisini yan yana bırakıyor.

Fülk — gemi. Ve kelime Arapçada hem tekil hem çoğul olarak kullanılır — biçimi değişmez. Kur'an'da her iki kullanım da vardır.

Meşhûn — kök ش-ح-ن, ism-i mef'ûl: doldurulmuş, tıka basa yüklenmiş. Şahene — yükledi, doldurdu.

Kur'an'da aynı sıfat Nûh'un gemisi için de kullanılır: hamelnâ zürriyyetehüm fi'l-fülki'l-meşhûn (Yâsîn 36/41). Aynı terkip, iki ayrı gemi.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: sıfat, geminin dolu olduğunu bildiriyor ve bu, bir sonraki ayetteki kurayı hazırlıyor. Dolu bir gemide fazladan bir yolcu bir sorundur. Ayet gerekçeyi söylemiyor ama sıfat onu ima ediyor.

Sâheme — kök س-ه-م, III. bâb. Ve kelime bu tefsirde ilk kez çözümleniyor.

Sehm — ok. Ve kökün somut resmi budur: Araplar bir işi paylaştırırken ya da bir seçim yaparken işaretli oklar kullanırdı; çekilen ok kimin adına çıkarsa pay ona düşerdi. Buradan sehm "pay, hisse" anlamını aldı — Türkçedeki "sehim" kelimesi bu köktendir.

Müsâheme (III. bâb) — karşılıklı kura çekmek, kurada yarışmak. III. bâb, iki tarafın karşılıklı bir işe girmesini bildirir.

Yani sâheme, "kura çekti" değil daha tam olarak "kura çekişmesine katıldı"dır. Bu bir kalıp verisidir.

Müdhadîn — kök د-ح-ض. Dilcilerin verdiği anlam: kaymak, ayağı kaymak, tutunamamak. Dahada — kaydı; medhada — kaygan yer. Ve buradan "geçersiz olmak, çürümek" anlamı doğar: Kur'an'da huccetühüm dâhıdatün inde rabbihim (Şûrâ 42/16) — "delilleri Rableri katında geçersizdir". Şûrâ'de işlendi.

Müdhad — IV. bâb ism-i mef'ûl: kaydırılmış, yenik düşürülmüş, kurada kaybeden.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: kelime "kaybetti" demiyor; "kaydırılanlardan oldu" diyor — edilgen. Kurada kaybetmek kişinin elinde olan bir şey değildir. Ve bu, ebeka fiilinin sertliğinin yanında bir denge kuruyor: ayrılış onun eylemiydi, kurada çıkması değildi.

Ve bir kayıt: ayet neden kura çekildiğini söylemiyor. Klasik tefsirlerde gemi batma tehlikesindeydi ve fazlalık atılacaktı denir. Ayet vermiyor; ben de vermiyorum.

İltekame — kök ل-ق-م, VIII. bâb. Lukme — lokma. Yani fiil, "bir lokmada yutmak"tır.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: fiil ekele (yedi) ya da bela'a (yuttu) değil. İltekame — çiğnemeden, tek seferde. Ve kelimenin kökündeki "lokma" resmi, bir insanı bir lokma büyüklüğüne indiriyor. Bu, ölçek bakımından sahneyi kuran şeydir.

el-Hût — balık. Ve kelime belirli (marife) geliyor: el-hût.

Nahivcilerin izahı: belirlilik burada cins bildiriyor — "balık denen şey" — ya da bilinen bir olayı işaret ediyor. Ayet balığın türünü söylemiyor ve ben de söylemiyorum.

Ve hüve mulîm — hâl cümlesi.

Mulîm — kök ل-و-م, IV. bâb ism-i fâil. Levm — kınamak. IV. bâb burada "kendisine kınanacak bir iş yapmış olmak" bildirir: elâme — kınanacak bir şey yaptı. Yani mulîm, "kınayan" değil, "kınanmayı hak eden bir iş yapmış olan"dır.

Kelime Kur'an'da iki yerde geçer: biri burada, biri Zâriyât 51/40'ta: fe-ehaznâhu ve cünûdehû fe-nebeznâhüm fi'l-yemmi ve hüve mulîm — Firavun hakkında.

Ve iki ayet arasındaki benzerlik dikkat çekicidir ve tamamen metin verisidir:

Aynı iki kelime (nebeznâ ve mulîm) iki ayrı kişi için kullanılıyor ve sonuçlar zıt. Bunu bir metin gözlemi olarak kaydediyorum; iki ayetin birbirine gönderme yaptığı iddiasında değilim.

Levlâ — "olmasaydı". Gerçekleşmemiş bir şartı bildirir.

Müsebbih — kök س-ب-ح, II. bâb ism-i fâil: tesbih eden. Ve kökün asıl anlamı: suda ya da havada yüzmek, akıp gitmek. Kur'an: küllün fî felekin yesbehûn (Enbiyâ 21/33). Kök Vâkıa 56/74, 96'da (fe-sebbih bi'smi rabbike) ve A'lâ'de işlendi.

Oradaki kayıt burada da geçerlidir: tesbîh, kökü itibarıyla uzak tutmaktır — Allah'ı O'na yakışmayan her şeyden uzaklaştırmak, tenzih etmek. Yüzme anlamıyla bağı: yüzen, bulunduğu yerden uzaklaşıp gider.

Ve kelime sûrede üç yerde geçiyor — bu sayılabilir bir olgudur:

Ve yüz kırk üçüncü ile yüz altmış altıncı ayetler aynı kalıbı paylaşıyor: el-müsebbihîn / el-müsebbihûn. Biri karnın içinde bir peygamber, öteki gökte saf tutan bir topluluk. Aynı fiil, iki uç konum.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: balığın karnında yapılan iş ile göklerde yapılan iş aynı kelimeyle adlandırılıyor. Ve sûre kurtuluşu bu fiile bağlıyor: fe-levlâ ennehû kâne mine'l-müsebbihîn.

Ve dizim nüktesi: ayet "tesbih ettiği için" demiyor, "tesbih edenlerden olduğu için" diyor. Yani kurtaran şey o andaki bir fiil değil, bir aidiyet. Kâne mine'l-müsebbihîn — kâne geçmiş zamanı bildiriyor: daha önceden o gruptandı.

Bu, sûrenin grup kalıbı tercihinin (bkz. 81. ayet bölümü) en anlamlı kullanımıdır.

Lebise — kök ل-ب-ث: bir yerde kalmak, eğleşmek.

Ve şartın cevabı kayda değer: ilâ yevmi yüb'asûn — "diriltilecekleri güne kadar".

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ayet "uzun süre kalırdı" demiyor. Bir tarih veriyor: kıyamete kadar. Ve on altıncı ayette inkârcılar e-innâ le-mebûsûn ("gerçekten diriltilecek miyiz?") diye sormuştu. Aynı kök (ب-ع-ث), aynı sûre. Burada dirilişin varlığı bir zaman ölçüsü olarak, tartışmasız biçimde kullanılıyor.

Ve fiil çoğul: yüb'asûn — "diriltilecekleri". Yûnus tek kişidir; çoğul, bütün insanları kastediyor. Yani ayet kişisel bir kalıştan genel bir güne bağlanıyor.

Nebeze — kök ن-ب-ذ: bir şeyi değersiz görüp atmak, fırlatıp bırakmak. Kök Zâriyât 51/40'ta işlendi.

Ve fiilin sertliği kayda değer: nebeze, dikkatle bırakmak değil, atmaktır. Ama sonuç kurtuluştur.

el-Arâ — kök ع-ر-ي: çıplak olmak. Arâ — üzerinde hiçbir şey olmayan, ağaçsız, gölgesiz, korunaksız düz yer.

Ve Kalem 68/49'da aynı kelime geçmişti: le-nübize bi'l-arâi ve hüve mezmûm — "kınanmış olarak çıplak bir yere atılacaktı".

İki ayet arasındaki fark tam olarak şudur ve metinden okunur:

Yani iki sûre aynı sahneyi anlatıyor ve son kelimede ayrılıyor: biri mezmûm (kınanmış), öteki sakīm (hasta).

Kalem'de "kınanmış olarak atılacaktı" deniyor ve atılmadığı bildiriliyor. Sâffât'ta "attık" deniyor ve hâli hasta olarak veriliyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir: iki ayet çelişmiyor, çünkü olumsuzlanan şey aynı değil. Kalem'de olumsuzlanan mezmûm atılmaktır (kınanmış olarak); Sâffât'ta gerçekleşen sakīm atılmadır (hasta olarak). Kınanma kaldırılmış, hastalık kalmıştır. Bu bir izahtır; iki ayet arasındaki bağı metin açıkça kurmuyor.

Sakīm — seksen dokuzuncu ayet bölümünde çözümlendi ve orada İbrâhim ile Yûnus arasındaki kelime ortaklığı tablo hâlinde verildi.

Enbete — kök ن-ب-ت, IV. bâb: bitirmek. Kök Nûh 71/17'de (ve'llâhu enbeteküm mine'l-ardı nebâtâ) ve Kāf, Nebe''de işlendi.

Aleyhi — "onun üzerine". Harf-i cer kayda değer: lehû (onun için) değil. Alâ üstünlük bildirir — bitki üstünü örtüyor.

Yaktîn — kök ي-ق-ط-ن (ya da ق-ط-ن). Ve kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Dilcilerin verdiği tanım: yaktîn, gövdesi üzerinde dik durmayan, yerde yayılan bitkilerin genel adıdır. Kabak, karpuz, kavun gibi bitkiler bu sınıfa girer. Klasik tefsirlerin çoğunda "kabak" (ked) olarak açıklanır.

Ve kökün "yerleşmek" anlamıyla bağı nakledilir: katane — bir yerde yerleşti, ikamet etti. Bağ şöyle kurulur: yaktîn, yerde yatan, yere yerleşen bitkidir. Bu bağı dilcilerden nakil olarak veriyorum.

Ve dizim nüktesi: şeceraten min yaktîn — "yaktîn türünden bir ağaç/bitki".

Şecere Arapçada yalnız "ağaç" değil, gövdesi olan bitki anlamına da gelir. Ve dilciler burada bir gerilim kaydeder: şecere dik duran bitkiyi, yaktîn ise yerde yayılanı bildirir. Terkip ikisini birleştiriyor.

Nahivcilerin izahı: min yaktîn tamlaması şecerenin cinsini belirliyor — yani "bitki cinsinden bir şey, yaktîn türünden". Kelimenin geniş kullanımı bu terkibi mümkün kılıyor.

Ve bitkinin işi ayette söylenmiyor. Aleyhi (üzerine) harf-i ceri gölge ve örtü fikrini taşıyor. Klasik tefsirlerde gölge yapması, sinekleri uzaklaştırması, meyvesinin gıda olması gibi izahlar nakledilir. Ayet söylemiyor ve ben hüküm vermiyorum.

Kendi okumam olarak yalnız şunu kaydediyorum: yüz kırk beşinci ayet el-arâ diyordu — gölgesiz, örtüsüz yer. Yüz kırk altıncı ayet oraya bir örtü koyuyor. İki ayet birbirini tamamlıyor: çıplak yer ve üzerine bitirilen bitki.

Ve bu ifade, sûrenin en çok tartışılan dil meselelerinden biridir.

Mieti elfin — "yüz bin". Ev yezîdûn — "ya da artıyorlar / daha fazlalar".

Sorun şudur: ev (veya) Arapçada şüphe ya da tereddüt bildirir. Bir haber cümlesinde "yüz bin veya daha fazla" demek, sayının bilinmediğini ima eder gibi görünür.

Klasik dilcilerin verdiği izahlar. Tablo hâlinde veriyorum ve tercih dayatmıyorum:

Ve kaydedilmesi gereken bir dizim verisi var: ayet ev ekser ("veya daha çok") demiyor; ev yezîdûn — fiil cümlesi kullanıyor. Yezîdûn — "artıyorlar / fazlalar".

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir: fiil kullanılması sayıyı sabit bir rakam olmaktan çıkarıyor. Bir topluluk sabit değildir; artar. Ev yezîdûn, "sayıları şu kadar ya da bu kadar" değil, "yüz bin — ve artmaktalar" diye de okunabilir. Bu, yukarıdaki izahların hiçbirini elemez.

Ve bir sınır kaydı: bu sayıdan bir tarih, coğrafya ya da nüfus çıkarımı yapılmıyor. Kur'an bir yer adı vermiyor ve bu tefsirde de verilmiyor.

Ve bu, peygamber dizisinin en dikkat çekici kapanışıdır.

Yapı bölümünde kaydedildiği gibi: dizinin altı bölümünde beşinde âkıbeti belirleyen fiilin öznesi Allah'tır. Burada son fiilin öznesi kavmin kendisidir: fe-âmenû — "iman ettiler".

Bu, metinden doğrulanabilir bir olgudur.

Metta'nâ — kök م-ت-ع, II. bâb: faydalandırmak, bir süre yararlanmasını sağlamak. Metâ' — geçici fayda, azık. Kök Zâriyât 51/43'te (temetteû hattâ hîn) ve Ğâfir (Mü'min)'de işlendi.

İlâ hîn — "bir süreye kadar". Hîn — belirsiz bir zaman parçası. Ve kelime sûrede iki kez daha geçecek: fe-tevelle anhüm hattâ hîn (174) ve ve tevelle anhüm hattâ hîn (178).

Üç geçişte de aynı belirsiz süre. Bu, sayılabilir bir tekrardır.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: dizi, altı bölüm boyunca helâk, boğulma, yıkım ve alçalma anlattıktan sonra iman eden bir kavimle kapanıyor. Ve bu kavim, ayetin verdiği tek sayıya sahip olan kavimdir: yüz bin. Yani dizinin en kalabalık topluluğu, kurtulan topluluktur. Bu bir metin gözlemidir; ayet bunu bir hüküm olarak kurmuyor.