Sebe' 51-53. ayetler

Ve lev terâ iz fezi'û fe-lâ fevte ve ühızû min mekânin karîb · Ve kālû âmennâ bihî ve ennâ lehümü't-tenâvüşü min mekânin baîd · Ve kad keferû bihî min kabl, ve yakzifûne bi'l-ğaybi min mekânin baîd

"Dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yok; yakın bir yerden yakalanmışlardır. 'İman ettik' derler. Ama uzak bir yerden ona el uzatmak nerede? Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıp duruyorlardı."

ف-ز-ع kökü yirmi üçüncü ayette geçmişti: hattâ izâ füzzia an kulûbihim — kalplerinden dehşet giderildiğinde. Burada aynı kök, I. bâbda ve malum olarak geliyor: fezi'û — dehşete kapıldılar.

Aynı kök, iki zıt yönde — ve arada yirmi sekiz ayet var. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir karşıtlıktır ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: bir tarafta korku kalkıyor, öteki tarafta korku iniyor.

Kök Mülk 67/3'te (mâ terâ fî halkı'r-rahmâni min tefâvüt) ayrıntılı çözümlendi. Orada kaydedilenlerin özeti şudur: kökün asıl anlamı kaçırmak, elden gitmek, aradan sıyrılıp gitmek; fâtehü'l-emr — iş elinden kaçtı. Ve tefâvüt (VI. bâb), iki şeyin birbirini tutmaması, aralarında açıklık kalmasıdır. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan, kökün yalın hâlde ve olumsuzlanarak kullanılmasıdır: fe-lâ fevte.

Kalıp lâ-yı nâfiye li'l-cinstir (cinsi bütünüyle olumsuzlayan lâ): "hiçbir kaçış yoktur." Türkçedeki "artık kaçacak yer yok" ifadesine karşılık gelir.

Ve iki sûrenin kökü nasıl kullandığı karşılaştırılabilir:

Aynı kök: birinde yaratılışta boşluk olmadığı, ötekinde kaçacak boşluk olmadığı söyleniyor. Bunu bir dil gözlemi olarak kaydediyorum.

وَأُخِذُوا۟ مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ — "yakın bir yerden yakalandılar."

Fiil meçhuldür (ühızû) ve mâzîdir. Kaydedilmeye değer: sahne gelecekte anlatılıyor ama fiil geçmiş zamanla veriliyor. Arapçada bu kullanım, olayın kesinliğini bildirir: olmuş kadar kesin.

Ve min mekânin karîb terkibi, sûrenin son üç ayetinde kurulan mesafe örgüsünün ilk halkasıdır.

Kökün somut anlamı: elini uzatıp bir şeyi almak, alabilmek için uzanmak. Nâşe'ş-şey'e — ona elini uzattı, aldı.

Ve kalıp VI. bâbdandır (tefâ'ul): tenâvüş — karşılıklı ya da çabalayarak uzanmak.

Kelimenin resmi kaydedilmelidir: tenâvüş, erişilebilecek mesafedeki bir şeye el uzatmaktır. Meyveyi dalından almak gibi. Ve tam bu yüzden cümledeki çelişki ortaya çıkıyor: ennâ lehümü't-tenâvüşü min mekânin baîd — "uzak bir yerden el uzatmak nerede?"

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kelimenin kendi anlamıdır: tenâvüş zaten yakınlık gerektiren bir fiildir. Uzaktan yapılamaz — kelimenin tarifi buna izin vermez. Cümle, imkânsızlığı bir hüküm olarak değil, kelimenin içinden söylüyor.

Ve kelimenin kıraat farkı vardır:

İki okuyuş da nakledilir. İkinci okuyuşta anlam "uzaktan alma çabası" olarak pekişir; tercih dayatmıyorum.

أَنَّىٰ — Arapçada "nasıl / nereden" anlamında soru edatı; burada inkâr bildiriyor: "mümkün değil."

Ve ayetin söylediği şey, dizide birkaç kez kaydedilen bir kuraldır.

Zümer 39/56-59'da üç mazeret tablolandı ve üçüncüsü lev enne lî kerraten (bir kez daha dönebilseydim) idi; orada ikinci mazeretin üçüncünün önünü kestiği kaydedilmişti. Oraya dayanıyorum.

Ğâfir (Mü'min) 40/77-85'te ise cümlenin tam eşi işlendi: fe-lemmâ raev be'senâ kālû âmennâ billâhi vahdeh … fe-lem yekü yenfeuhüm îmânühüm lemmâ raev be'senâ — "azabımızı gördükten sonraki imanları fayda vermedi" — ve orada bu, sünnetallâhi'lletî kad halet fî ıbâdih diye adlandırılmıştı: bir istisna değil, süregelen bir işleyiş. Oraya dayanıyorum.

Üç yeri yan yana koyuyorum:

Üç ayet aynı kuralı üç ayrı gerekçeyle veriyor: biri uyarının gelmiş olmasıyla, biri sünnetin sürekliliğiyle, biri de kelimenin anlamıyla.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı yukarıdaki üçüncü satırdır: Sebe' gerekçeyi bir kural olarak söylemiyor. Bir resim veriyor: uzaktan uzanan bir el. Ve resmin kendisi, sonucu zaten içeriyor.

Ve elli üçüncü ayet, kırk sekizinci ayetteki fiili geri getiriyor. Yukarıda 34/48-49 bahsinde tablolamıştım.

Terkibin karşılığı üzerinde dilciler durur ve nakledilen izahların ortak yanı şudur: ğaybe taş atmak, görmediği bir şey hakkında ölçüp biçmeden konuşmaktır. Türkçede "karanlığa kurşun sıkmak" ifadesine yakın bir resimdir. Bu benzetmeyi bir açıklama kolaylığı olarak veriyorum, bir nakil olarak değil.

Ve kelimenin ğayb olması kaydedilmelidir: atılan şey, atanın bilmediği şeydir. Yani cümle, iddianın konusunu da bilgi durumunu da tek terkiple veriyor.

Sûrenin son üç ayeti bir mesafe örgüsü kuruyor ve bu, kapanışın omurgasıdır:

Üç ayet, üç mekân, iki mesafe. Ve karşıtlık kaydedilmelidir: yakalayan yakın, yakalanan uzak.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı üç ayetin ortak terkibidir: kaçmak için gereken mesafe yok (yakından yakalandılar), tutunmak için gereken yakınlık da yok (uzaktan uzanıyorlar). İki yönde de mesafe aleyhlerine çalışıyor.

Ve bu, on dokuzuncu ayete bağlanıyor: Sebe' kavmi rabbenâ bâid beyne esfârinâ — "yolculuklarımızın arasını uzaklaştır" demişti. İstenen uzaklık, sûrenin sonunda kapatılamayan uzaklık olarak geri geliyor. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir örgüdür.