Sebe' 44-45. ayetler

Ve mâ âteynâhüm min kütübin yedrusûnehâ ve mâ erselnâ ileyhim kableke min nezîr · Ve kezzebe'llezîne min kablihim ve mâ belağû mi'şâra mâ âteynâhüm fe-kezzebû rusülî, fe-keyfe kâne nekîr

"Oysa biz onlara okuyacakları kitaplar vermemiştik; senden önce onlara bir uyarıcı da göndermemiştik. Onlardan öncekiler de yalanlamıştı; üstelik bunlar, onlara verdiğimizin onda birine bile ulaşamamışlardır. Peygamberlerimi yalanladılar. Beni inkâr etmenin karşılığı nasıl oldu!"

Kırk dördüncü ayet, kırk üçüncü ayetteki itirazların dayanağını sorguluyor ve iki şeyi birden olumsuzluyor:

İki delil türü de kapatılıyor: nakil ve şahitlik. Bu ikili, Ahkāf 46/4'te işlenen delil talebiyle aynı çerçevededir (î'tûnî bi-kitâbin min kabli hâzâ ev esâratin min ilm — "bundan önceki bir kitap ya da bir ilim kalıntısı getirin"). Oraya dayanıyorum.

Ve Ğâfir (Mü'min) 40/56'da (bi-ğayri sultânin etâhüm — ellerine geçmiş bir delil olmadan) aynı ölçü işlendi. Sebe' aynı ölçüyü olumsuzlama yoluyla koyuyor: dayanak diye gösterebilecekleri bir metin yok.

يَدْرُسُونَهَا — kök د-ر-س: bir şeyi tekrar tekrar okumak, üzerinde çalışmak; ve izini silmek. Dilciler iki anlamı şöyle bağlar: çok geçilen yerin izi silinir; çok okunan metin ezberlenir. Bu ilişkiyi dilcilerin kurduğu bir bağ olarak naklediyorum.

Ve fiilin muzâri gelmesi kaydedilmeye değer: yedrusûnehâ — "okuyup durdukları". Yani mesele kitabın verilmemiş olması değil sadece — üzerinde çalışılan bir metnin bulunmamasıdır.

İki zamir de kaydedilmelidir: âteynâhüm ve ileyhim. Mercileri bir önceki ayettir — âyetler okunduğunda "ifkün müfterâ", "sihrun mübîn" diyenler. Yani cümle genel bir hüküm değil, belirli bir muhatap hakkındadır.

Ve bu, sûre içinde doğrulanabilir. Otuz dördüncü ayette ve mâ erselnâ fî karyetin min nezîrin illâ kāle mütrafûhâ deniyor — her beldeye uyarıcı gönderilmiş olduğu. İki cümle yan yana konabilir:

Fark kapsam değil mercîdir ve bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: biri gönderilmiş olmayı, öteki bu muhatabın durumunu bildiriyor.

Ve aynı ölçü Secde 32/3'te yakın bir kalıpla geçer (li-tünzira kavmen mâ etâhüm min nezîrin min kablik) ve orada iki okuma tablolanmıştı: "hiç gelmemiş" ve "yakın zamanda gelmemiş" (fetret). Orada ayrıca Fâtır (Melâike) 35/24 ile karşılaştırılmıştı (ve in min ümmetin illâ halâ fîhâ nezîr — mâzî fiil: "gelip geçti"). Oraya dayanıyorum; tercih dayatmıyorum.

Ehl-i kitap hakkındaki ayetlerle bu cümlenin alanı ayrıdır ve ayrım iki metnin kendi kelimelerinde görülür. Mâide 5/43'te ve indehümü't-Tevrâtü fîhâ hükmullâh — yanlarında bir kitap bulunduğu söyleniyor; burada mâ âteynâhüm min kütübin yedrusûnehâ — okuyup durdukları bir kitap bulunmadığı. Biri elindeki metne başvurmayan bir topluluğu, öteki elinde metin bulunmayan bir topluluğu tarif ediyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin zarf ve fiil tercihidir: indehüm / yedrusûnehâ.

Kelime uşr (onda bir) kökünden gelir ve mif'âl kalıbındadır. Dilciler kelimeyi "onda bir" olarak açıklar; bazıları kalıbın çokluk/mübalağa bildirdiğini kaydeder.

Ve ölçünün neye ait olduğu üzerinde dilciler ayrılır:

İki izah da nakledilir; tercih dayatmıyorum ve ayet zaten belirlemiyor: mâ âteynâhüm — "onlara verdiğimiz".

Fâtır (Melâike) 35/44'te ve Ğâfir (Mü'min) 40/21, 40/82'de aynı hat işlendi (ve kânû eşedde minhüm kuvveten — onlar bunlardan daha güçlüydüler). Oraya dayanıyorum.

Buraya ait olan fark, ölçünün sayısal verilmesidir ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: Fâtır ve Ğāfir "daha güçlüydüler" diyor; Sebe' bir oran veriyor: onda bir. Yani karşılaştırma niteliksel değil, niceliksel bir ifadeyle kuruluyor.

Ve argümanın yapısı şudur: onlar çok daha fazlasına sahipti ve yine de kurtulamadılar. Bu, otuz beşinci ayetteki iddiaya doğrudan cevaptır — orada "malımız daha çok, azap görmeyiz" denmişti. Kırk beşinci ayet bu çıkarımı tarihten çürütüyor: daha çok mala sahip olanlar da yalanladı ve karşılığını gördü.

Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir cevaplaşmadır.

نَكِير — kök ن-ك-ر: tanımamak, reddetmek, hoş karşılamamak. Kelime Fâtır (Melâike) 35/26'da işlendi ve orada "benim reddedişimin karşılığı" olarak açıklandığı, dilcilerin bunu azabın şiddeti diye anlattığı kaydedilmişti. Tekrarlamıyorum.

Ve cümle iki sûrede birebir aynıdır: fe-keyfe kâne nekîr (Fâtır 35/26 ve Sebe' 34/45). İkisinde de bir bloğu kapatıyor. Bu, sûreler arası doğrulanabilir bir örtüşmedir.