قُل لَّن يَنفَعَكُمُ ٱلْفِرَارُ إِن فَرَرْتُم مِّنَ ٱلْمَوْتِ أَوِ ٱلْقَتْلِ وَإِذًا لَّا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا · قُلْ مَن ذَا ٱلَّذِى يَعْصِمُكُم مِّنَ ٱللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوٓءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
Kul len yenfeakümü'l-firâru in ferartüm mine'l-mevti evi'l-katli ve izen lâ tümetteûne illâ kalîlâ · Kul men ze'llezî ya'sımüküm mina'llâhi in erâde biküm sûen ev erâde biküm rahmeh, ve lâ yecidûne lehüm min dûni'llâhi veliyyen ve lâ nasîrâ
"De ki: Ölümden ya da öldürülmekten kaçarsanız, kaçmak size fayda vermez; o takdirde de ancak pek az faydalandırılırsınız. · De ki: Allah size bir kötülük dilerse, ya da size bir rahmet dilerse, sizi O'ndan kim koruyabilir? Onlar, kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne bir yardımcı bulabilirler."
On üçüncü ayette teşhis konmuştu: in yürîdûne illâ firârâ. On altıncı ayet aynı kelimeyi alıp bir hesap yapıyor: kaçmak işe yarar mı?
Ayrımın işlevi şu: kaçan kişi ikincisinden kaçıyor. Ayet ise ikisini yan yana koyarak, kaçılan şeyin bir tür değil, bir son olduğunu söylüyor. İkinciden kaçmak, birinciyi ortadan kaldırmıyor.
وَإِذًا لَّا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا — مُتْعَة / تَمْتِيع, kök م-ت-ع: bir şeyden faydalanmak; ve metâ' — geçici olarak yararlanılan mal.
Kökün içinde zaten geçicilik var — ve ayet buna bir de kalîlâ (az) ekliyor. Yani kaçışın kazandırdığı şey, kelimenin kökünde bile geçici olan bir şeyin az bir miktarı.
Cümle bir muhasebe kuruyor ve bunu kaydediyorum: kaçmakla elde edilen, en iyi ihtimalle, zaten geçici olan bir şeyin biraz uzatılmasıdır. Ayet kaçmayı yasaklamıyor; kârını hesaplıyor.
مَن ذَا ٱلَّذِى — Arapçada güçlü bir soru kalıbı; "kimdir o kimse ki…" Cevabı olmayan sorular için kullanılır (istifhâm-ı inkârî).
عَصَمَ — kök ع-ص-م. Ve kökün somut anlamı tutmak, sıkıca kavramaktır: i'tasame bi'l-habl — ipe sımsıkı sarıldı. İsmet — korunmuşluk. Ma'sûm — korunan.
Kökün somut anlamı ayetin resmini kuruyor: ayet "kim sizi savunur" demiyor; "kim sizi tutar" diyor. Kaçan kişi bir yerden bir yere gidiyor; ayet ise onu tutacak bir el arıyor.
Cümle iki ihtimal sayıyor: kötülük ve rahmet. Ama soru yalnız birine uyuyor. "Kim sizi O'ndan korur?" sorusu, kötülük için anlamlıdır; rahmet için anlamsızdır — kimse rahmetten korunmak istemez.
| İzah | Ne der |
|---|---|
| Karşıt zikri (mukābele) | Arapçada bir şeyin zıddı, tabloyu tamamlamak için anılır; hüküm birincisine aittir |
| İkinci fiilin gizli bir soruya bağlanması | "Ya da bir rahmet dilerse, kim onu engelleyebilir?" — soru zımnen tekrarlanmıştır |
| Kapsamın genişletilmesi | Cümle "hiçbir şey O'nun dışında karar veremez" demektir; iki uç anılarak bütün alan kapatılır |
Üçüncü izah, ayetin sonundaki cümleyle desteklenir: "Allah'tan başka ne bir dost ne bir yardımcı bulabilirler." İki kelime daha: velî ve nasîr.
Tercih dayatmıyorum. Ama şunu kaydediyorum: ikinci ihtimalin (rahmet) anılması, ayetin tonunu değiştiriyor. Cümle yalnız "kaçamazsınız" deseydi bir tehdit olurdu. Rahmetin eklenmesiyle cümle bir kapsam bildirimine dönüşüyor: kaçış, kötüden olduğu kadar iyiden de kaçıştır.
وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا — yine و-ل-ي kökü (bu sûrede dördüncü kez) ve ن-ص-ر kökü. İkisinin farkı: velî yakınlıktan doğan koruyuculuk, nasîr fiilî yardım. Biri konum, öteki eylem.
Bir kişiyi zor bir yerde tutmanın iki yolu vardır: kaçmanın kötü olduğunu söylemek, ya da kaçmanın işe yaramadığını göstermek. Ayet ikincisini seçiyor.
Ve gerekçesi, ayetin kendi mantığında duruyor: kaçış, kaçılan şeyin nerede olduğuna dair bir varsayım taşır. Kişi tehlikenin bir yerde olduğunu ve başka bir yerde olmadığını varsayar. Ayet bu varsayımı kaldırıyor.
Bunun bugüne bakan hâli şu: bir zorluktan kaçmanın kazandırdığı şey neredeyse her zaman ölçülebilir ve neredeyse her zaman küçüktür — illâ kalîlâ. Kaçış, meseleyi çözmez; erteler ve maliyetini artırır.