وَوَصَّيْنَا ٱلْإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُۥ وَهْنًا عَلَىٰ وَهْنٍ وَفِصَٰلُهُۥ فِى عَامَيْنِ أَنِ ٱشْكُرْ لِى وَلِوَٰلِدَيْكَ · وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشْرِكَ بِى مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِى ٱلدُّنْيَا مَعْرُوفًا
"İnsana anne-babasını tavsiye ettik: annesi onu zayıflık üstüne zayıflıkla taşıdı; sütten kesilmesi de iki yıl içindedir. 'Bana ve anne-babana şükret.' Eğer seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme; ama dünyada onlarla iyi geçin."
Bu iki ayet, Lokmân'ın sözünün ortasına giriyor. On üçüncü ayet Lokmân'ın öğüdüydü; on altıncı ayet yine yâ büneyye ile devam edecek. Arada bu iki ayet var ve konuşan Lokmân değil.
Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: öğüt listesi, tam anne-baba konusunda kesiliyor ve araya genel bir hüküm giriyor. Yani baba-oğul konuşmasının ortasına, anne-baba hakkı hükmü yerleştirilmiş.
Ahkāf 46/15'te aynı tavsiye neredeyse aynı kelimelerle geçti ve orada ayrıntılı işlendi. İki ayet yan yana konabilir:
| Ahkāf 46/15 | Lokmân 31/14 | |
|---|---|---|
| Fiil | Vassayne'l-insâne bi-vâlideyhi ihsânâ | Vassayne'l-insâne bi-vâlideyh |
| Taşıma | Hamelethü ümmühû kürhen ve vadaathü kürhâ | Hamelethü ümmühû vehnen alâ vehn |
| Süre | Ve hamlühû ve fisâlühû selâsûne şehrâ | Ve fisâlühû fî âmeyn |
Ahkāf zahmeti (kürh) anlatıyor, Lokmân zayıflığı (vehn). و-ه-ن kökü: gücün çözülmesi, tâkatin azalması. Kök Muhammed 47/35'te ve Hâkka'de işlendi.
Ve terkip kaydedilmelidir: vehnen alâ vehn — "zayıflık üstüne zayıflık". İki kez aynı kelime, aralarında alâ (üstüne). Yani tek bir zayıflık değil, üst üste binen bir yorgunluk.
Süre farkı da metin verisidir: Ahkāf otuz ay diyor (taşıma + sütten kesme), Lokmân iki yıl diyor (yalnız sütten kesme). Ahkāf'de bu iki sayıdan çıkarılan fıkhî istidlâl nakledilmiş ve "ayet bu hesabı kendisi yapmıyor" kaydı düşülmüştü. Aynı kaydı burada da koruyorum.
| Emir | Alan |
|---|---|
| Fe-lâ tuti'humâ | İtaat etme — şirk konusunda |
| Ve sâhibhümâ fi'd-dünyâ ma'rûfâ | İyi geçin — hayatın geri kalanında |
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki emrin aynı ayette bulunmasıdır: ayet, bir konudaki ayrılığı ilişkinin tamamına yaymıyor. İtaat reddediliyor, sohbet (musâhabe) sürdürülüyor.
Ve zorlamanın konusu kaydedilmelidir: mâ leyse leke bihî ilm — "hakkında bilgin olmayan şey". Ölçü yine bilgiye bağlanıyor.