أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ ٱلنَّاسِ بِلِقَآئِ رَبِّهِمْ لَكَٰفِرُونَ · أَوَلَمْ يَسِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ فَيَنظُرُوا۟ كَيْفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَانُوٓا۟ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا۟ ٱلْأَرْضَ وَعَمَرُوهَآ أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا · ثُمَّ كَانَ عَٰقِبَةَ ٱلَّذِينَ أَسَٰٓـُٔوا۟ ٱلسُّوٓأَىٰٓ أَن كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ
Evelem yetefekkerû fî enfüsihim, mâ halakallâhu's-semâvâti ve'l-arda ve mâ beynehümâ illâ bi'l-hakkı ve ecelin müsemmâ, ve inne kesîran mine'n-nâsi bi-likāi rabbihim le-kâfirûn · Evelem yesîrû fi'l-ardı fe-yenzurû keyfe kâne âkıbetü'llezîne min kablihim, kânû eşedde minhüm kuvveten ve esâru'l-arda ve amerûhâ eksera mimmâ amerûhâ · Sümme kâne âkıbete'llezîne esâü's-sûâ en kezzebû bi-âyâtillâh
"Kendi içlerinde hiç düşünmediler mi? Allah gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile ve belirli bir süreyle yarattı. Yine de insanların çoğu Rablerine kavuşmayı inkâr ediyor. Yeryüzünde gezip kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı? Onlar bunlardan daha güçlüydüler; toprağı altüst ettiler ve orayı bunların imar ettiğinden daha çok imar ettiler. Sonra kötülük yapanların sonu en kötüsü oldu — çünkü Allah'ın âyetlerini yalanlamışlardı."
| Okuma | Fî enfüsihim nereye bağlanıyor |
|---|---|
| 1 | Fiile — "kendi kendilerine düşünmediler mi" (yerin kendisi: iç dünya) |
| 2 | Düşünmenin konusuna — "kendi nefisleri hakkında düşünmediler mi" |
İki okuma da nakledilir; tercih dayatmıyorum. İkinci okuma Fussilet 41/53'teki âfâk / enfüs ikilisiyle örtüşür — orada delilin iki alanı (dış dünya ve kişinin kendisi) tablolanmıştı. Oraya dayanıyorum.
وَأَجَلٍ مُّسَمًّى — "adı konmuş bir süre". Terkip Ahkāf 46/3'te, Zümer 39/42'de ve Fâtır (Melâike) 35/45'te işlendi. Tekrarlamıyorum. Orada kaydedilen: süre belirlidir ve adı konmuştur; ama adı koyan insan değildir.
Ve terkibin bu sûredeki yeri kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: dört ayet önce bir siyasî sonuç birkaç yıl ile sınırlanmıştı (fî bid'ı sinîn). Burada kâinatın kendisi bir süreyle sınırlanıyor. İki cümle aynı fikri iki ölçekte söylüyor: küçük olayın da büyük düzenin de bir vadesi var.
Bu delil dizinde birkaç yerde işlendi — Fâtır (Melâike) 35/44 ve Ğâfir (Mü'min) 40/21, 40/82. Oralara dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.
| Yer | Öncekiler için söylenen |
|---|---|
| Gāfir 40/21 | Kânû hüm eşedde minhüm kuvveten ve âsâran fi'l-ard — güç ve eserler |
| Fâtır 35/44 | Kânû eşedde minhüm kuvveten — yalnız güç |
| Rûm 30/9 | Eşedde minhüm kuvveten ve esâru'l-arda ve amerûhâ eksera mimmâ amerûhâ — güç, toprağı altüst etme, ve daha çok imar etme |
Rûm en ayrıntılı olanıdır ve bir karşılaştırma kuruyor: eksera mimmâ amerûhâ — "bunların imar ettiğinden daha çok". Yani üstünlük yalnız güçte değil, yapıp ettiklerinde de teslim ediliyor.
أَثَارُوا۟ — أ-ث-ر / ث-و-ر kökü Fâtır (Melâike) 35/9'da (fe-tüsîru sehâben) çözümlendi: kaldırmak, havalandırmak, yerden kaldırıp savurmak; ve dilcilerin kaydettiği toprağı sürüp kaldırma ilişkisi (sevr — öküz). Tekrarlamıyorum.
Buradaki kullanım kaydedilmeye değer: Fâtır'da fiil buluta, burada toprağa nispet ediliyor. Aynı kök, biri gökte biri yerde.
عَمَرُوهَا — kök ع-م-ر: uzun süre yaşamak; ve bir yeri şenlendirmek, mamur etmek. Kök Ğâfir (Mü'min) 40/67'de nuammirküm (ömür vermek) ve Fâtır (Melâike) 35/37'de evelem nuammirküm vesilesiyle işlendi. Tekrarlamıyorum.
Kökün iki dalının burada birleşmesi kaydedilmeye değer ve bunu bir dil gözlemi olarak veriyorum: aynı kök hem ömür hem imar demektir. Ve ayet, ömrünü imara veren bir topluluğun sonunu anlatıyor. Kelimenin kendisi, harcanan şeyle yapılan şeyi tek kökte topluyor.
| Okuma | es-Sûâ ne | Anlam |
|---|---|---|
| 1 | Kâne'nin haberi (âkıbete mansûb) | "Kötülük yapanların sonu en kötü olan oldu" |
| 2 | Esâü fiilinin mef'ûlü | "En kötüyü yapanların sonu şu oldu…" |
ٱلسُّوٓأَىٰ — esved/sevdâ gibi, ism-i tafdîlin müennes kalıbı (fu'lâ): "en kötü olan". Ve karşılığı olan el-hüsnâ Kur'an'da başka yerlerde geçer. Kelimenin bu kalıpta gelmesi kaydedilmelidir: karşılık, bir derece değil, dizinin sonu olarak adlandırılıyor.
Ve sebep cümlesi kaydedilmeye değer: en kezzebû bi-âyâtillâh — "çünkü Allah'ın âyetlerini yalanladılar". Yani sonuç, güçsüzlüğe ya da imar eksikliğine bağlanmıyor. Ayet, dokuzuncu ayette onların üstünlüğünü teslim ettikten sonra sebebi başka yere koyuyor.