Mü'minûn 84-89. ayetler — Üç soru, üç cevap

Kul li-meni'l-ardu ve men fîhâ in küntüm ta'lemûn · Se-yekūlûne lillâh, kul e-fe-lâ tezekkerûn · Kul men rabbü's-semâvâti's-seb'ı ve rabbü'l-arşi'l-azîm · Se-yekūlûne lillâh, kul e-fe-lâ tettekūn · Kul men bi-yedihî melekûtü külli şey'in ve hüve yücîru ve lâ yücâru aleyhi in küntüm ta'lemûn · Se-yekūlûne lillâh, kul fe-ennâ tüsharûn

"De ki: 'Yeryüzü ve içindekiler kimindir, biliyorsanız?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünmez misiniz?' De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce arşın Rabbi kimdir?' 'Allah'tır' diyecekler. De ki: 'Sakınmaz mısınız?' De ki: 'Her şeyin hükümranlığı elinde olan, koruyan ama kendisine karşı korunulamayan kimdir, biliyorsanız?' 'Allah'tır' diyecekler. De ki: 'Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?'"

Altı ayet, üç eşit basamaktan oluşuyor. Her basamak dört parçalıdır ve bu, metinden doğrulanabilir:

Ve üç soru arasında bir genişleme vardır ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı soruların nesneleridir:

Bir. Kapsam büyüyor: yeryüzü → yedi gök ve arş → her şey.

İki. Soru kalıbı değişiyor: birincisi li-men (kime ait), ikinci ve üçüncüsü men (kim). Yani birincisi mülkiyeti, ötekiler kimliği soruyor.

Üç. Karşılıklar iniyor: düşünme → sakınma → şaşkınlık. 23/80 ayetindeki e-fe-lâ ta'kılûn ile birlikte dört basamak olur ve orada tablolandı.

Ve burada, sûrenin en çok bilinen kıraat farkı vardır.

İki okuyuş da nakledilir; tercih dayatmıyorum. Ve farkın dilbilgisel gerekçesi kaydedilmelidir, çünkü ihtilaf tam da buradan doğuyor:

Seksen dördüncü ayette soru li-men (kime ait) kalıbındadır; bu soruya lafza uygun cevap lillâh (Allah'ındır) olur. Seksen altıncı ve seksen sekizinci ayetlerde soru men (kim) kalıbındadır; bu sorulara lafza uygun cevap Allâh olur.

Bu sebeple:

İki gerekçe de dilcilerce kaydedilir. Mushaf hattında bu ayetlerde lillâh yazımının bulunduğu ve iki okuyuşun da bu hatla uyumlu sayıldığı nakledilir; ayrıntısına girmiyorum.

م-ل-ك kökü: sahip olmak, hükmetmek. Mülk — hükümranlık; melik — hükümdar; melekût — hükümranlığın en geniş hâli.

Ût eki üzerinde dilciler durur: Arapçada rahemût, rahebût, ceberût gibi kelimelerde görülen bu ek mübalağa bildirir. Bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum.

Kelime Kur'an'da dört yerde geçer: En'âm 6/75, A'râf 7/185, Yâsîn 36/83 (Yâsîn'de işlendi), ve bu ayet.

Ve Yâsîn 36/83'te (fe-sübhâne'llezî bi-yedihî melekûtü külli şey') neredeyse birebir aynı terkip geçer:

Ortak kısım birebirdir. Ve fark kaydedilmelidir: Yâsîn'de terkip bir tesbih cümlesinin içinde, burada bir soru cümlesinin içinde. Aynı ifade, biri hüküm biri soru.

Ve Yâsîn'de o ayetin sûrenin son ayeti olduğu kaydedilmişti. Oraya dayanıyorum.

ج-و-ر kökü: yan yana olmak, komşu olmak; ve sapmak (yoldan yana kaymak). Câr — komşu; icâre — birini himayesine alma.

Kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Ve buradaki fiil bir tarihî kuruma işaret ediyor ve bu kaydedilmelidir: Kur'an'ın indiği toplumda civâr (himaye) yerleşik bir uygulamaydı. Bir kabile ya da nüfuzlu bir kişi, kendisine sığınan birini himayesine alır ve o kişiye dokunulmazdı. Himaye veren tarafa mücîr, himaye edilene câr denirdi.

Ve kurumun iki yönü vardı: himaye veren kişi, kendi himayesindekini koruyabilirdi; ama daha güçlü biri, onun himayesini bozabilirdi.

Ayet tam bu ikinci yönü olumsuzluyor: ve lâ yücâru aleyh — "O'na karşı himaye verilemez."

Bunu bir tarihî arka plan kaydı olarak veriyorum ve dayanağı kurumun kendisidir: cümle, muhatabın günlük hayatındaki bir hukukî ilişkiyi kullanıyor. Ve tam olarak o ilişkinin sınırını kaldırıyor. İzahı, kurumun bilinen işleyişine dayanarak veriyorum.

Aynı kelime Cin 72/22'de de geçer (lâ yücîrunî mine'llâhi ehad; Cin'de işlendi) ve Ahkāf 46/31-32'de (Ahkāf'de işlendi).

Ve blok bir soruyla değil, bir şaşkınlıkla kapanıyor.

Ennâ — "nasıl, nereden". Arapçada bu edat, hem "nasıl" hem "nereden" anlamını taşır ve dilciler ikisini de kaydeder.

س-ح-ر kökü: bir şeyi olduğundan başka göstermek, aldatmak. Dilciler kökün seher (gecenin son bölümü — gece ile gündüzün karıştığı, ayırt edilmediği vakit) ile bağını kaydeder. Ve sahr — akciğer/ciğer bölgesi; kelimenin buradan da türetildiği söylenir.

Kök Kamer 54/2'de (sihrun müstemirr) ve Müddessir 74/24'te (in hâzâ illâ sihrun yü'ser) işlendi.

Ve fiilin çatısı kaydedilmelidir: tüsharûn — meçhul. "Nasıl büyüleniyorsunuz" — büyüleyen söylenmiyor.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum, dayanağı çatının meçhul oluşudur: cümle bir fâil göstermiyor. Ve sûre bunu daha önce yapmıştı: bel kulûbühüm fî ğamratin (63) — orada da kuşatan şey adlandırılmamıştı.

Ve cümlenin mantığı kaydedilmeye değer: üç soruya da doğru cevap verilmiştir. Yani şaşkınlık, bilgisizlikten değil, bilinenle yapılanın uyuşmamasından doğuyor. Bu, üç basamağın kuruluşundan doğrulanabilir.