وَٱلْبُدْنَ جَعَلْنَٰهَا لَكُم مِّن شَعَٰٓئِرِ ٱللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَٱذْكُرُوا۟ ٱسْمَ ٱللَّهِ عَلَيْهَا صَوَآفَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا۟ مِنْهَا وَأَطْعِمُوا۟ ٱلْقَانِعَ وَٱلْمُعْتَرَّ
Ve'l-büdne cealnâhâ leküm min şeâirillâhi leküm fîhâ hayr · Fe'zkürü'sma'llâhi aleyhâ savâff · Fe-izâ vecebet cünûbühâ fe-külû minhâ ve at'ımü'l-kānia ve'l-mu'terr · Kezâlike sahharnâhâ leküm lealleküm teşkürûn
"Büyük kurbanlıkları da size Allah'ın şeâirinden kıldık; onlarda sizin için hayır vardır. Saf hâlinde dururlarken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları yere düştüğünde onlardan yiyin; kanaat edene de, isteyene de yedirin. Onları size işte böyle boyun eğdirdik ki şükredesiniz."
Bu fıkhî bir meseledir; görüşleri aktarmakla yetiniyorum ve hüküm vermiyorum. Bu kayıt bağlayıcı değildir.
Kelimenin kökü kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: hayvan, cinsiyle ya da adıyla değil, gövdesinin iriliğiyle anılıyor. Ve otuz yedinci ayet tam bu noktaya dokunacak: luhûmühâ ve lâ dimâühâ — et ve kan.
Kelimenin buradaki işi bir sahne kurmaktır ve bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: hayvanlar ayakta ve dizili hâlde tarif ediliyor. Yani ayet, kesim anını değil, kesimden önceki anı anlatıyor.
Kıraat notu: kelimenin صَوَافِنَ (savâfin — üç ayak üzerinde duran) biçiminde de okunduğu nakledilir. İmam adı vermiyorum. İki okuyuş da hayvanın duruşunu tarif eder.
و-ج-ب kökü: düşmek, yere kapanmak; ve gerekli olmak. Dilciler iki anlamı birleştirir: bir şeyin "vâcip" olması, onun yerine oturmuş, kaçınılmaz hâle gelmiş olmasıdır.
Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ayet ölümü doğrudan adlandırmıyor. Ayakta duran hayvanın yana devrilmesiyle anlatıyor. Ve bu, bir önceki kelimeyle (savâff — ayakta dizili) tam bir zıtlık kuruyor: dik duruş → yana düşüş.
Ve kök ilişkisi kaydedilmelidir: cünûb (yanlar), otuzuncu ayetteki ictenibû (yan geçin) fiiliyle aynı köktendir (ج-ن-ب). Aynı kök, altı ayet arayla biri emir biri sahne.
| Kelime | Kök | Dilcilerin verdiği ayrım |
|---|---|---|
| ٱلْقَانِع | ق-ن-ع | Kanaat eden — verilene razı olan, istemeyen |
| ٱلْمُعْتَرّ | ع-ر-ر | Gelip duran — kendini gösteren, yanına sokulan |
ق-ن-ع kökü hakkında bir kayıt gerekiyor: kök hem "kanaat etmek" hem "istemek" anlamına gelebilir (kanaa — razı oldu; kania — istedi). Dilciler bu ayrımı kaydeder ve buradaki kullanımın hangisi olduğu tartışılmıştır.
ع-ر-ر kökü: arra — bir yere gelip konmak, musallat olmak. Mu'terr, açıkça istemeden ama görünerek gelen kimsedir.
İki kelimenin birlikte kullanılması bir kapsam kuruyor ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: biri istemeyen, öteki isteyemeyen ama görünen. Yani ayet, ihtiyacını dile getirmeyen iki tipi de kapsıyor.
Ve Bakara 2/273'te aynı tip işlenmişti: yahsebühümü'l-câhilü ağniyâe mine't-teaffüf — "istemekten çekindikleri için bilmeyen onları zengin sanır." Kelime farklı, tarif edilen tavır aynı.