Bakara 244. ayet — "Allah yolunda savaşın"

"Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah işitendir, bilendir."

Tek cümlelik bir emir. Ama nereye konduğu, cümleden daha çok şey söylüyor.

Bu sıralama tesadüf değildir. 243. ayet, kaçmanın işe yaramadığını göstermişti: sayıları binlerceydi, korktukları şeyden kaçtılar, yine de ölüm onları buldu. Emir bunun hemen ardından geliyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: savaş emri, cesaret övgüsüyle değil, kaçışın sonuçsuzluğuyla gerekçelendiriliyor. Ölümden kaçmak ölümü engellemediğine göre, geriye kalan soru ölüp ölmemek değil, nerede durulacağıdır.

Ve hemen ardından gelen 245. ayet ikinci yarıyı tamamlıyor: can ile mal. Kur'an bu ikiliyi sık sık yan yana anar; burada iki ayrı ayete bölünmüş hâlde duruyorlar. Sûre, verilmesi istenen iki şeyi arka arkaya sıralıyor ve ikincisini "borç" diye adlandırıyor.

قَٰتِلُوا۟ — kök ق-ت-ل, kalıp mufâaledir.

Bu kalıp Arapçada karşılıklılık bildirir: kātele, "birbiriyle vuruştu" demektir. Tek taraflı öldürme fiili قَتْل (katl) ile anlatılır; sûrede bu kelime öldürme fiilinin kendisi için kullanılmıştı (2/61, 2/72, 2/85, 2/91).

Bu ayrım, sûrenin 190. ayetinde işlendi ve orada kaydedilenler burada da geçerlidir: "Sizinle savaşanlarla savaşın, ama haddi aşmayın" — fiil karşılıklılık kalıbındadır, muhatabı belirlidir, ve iznin hemen yanına sınırı konmuştur.

Bu ayet, o sınırlar kaldırılarak okunamaz. 244. ayetteki emir kısa ve kayıtsız görünür; ama aynı sûrenin elli ayet öncesinde aynı kök için konan kayıtlar yürürlüktedir: savaşanlara karşı, haddi aşmadan, karşı taraf bıraktığında bırakarak (2/192-193).

Kur'an'ın hüküm okuma usulünde bu bilinen bir ilkedir: mutlak, mukayyede hamledilir — bir yerde kayıtsız verilen hüküm, başka yerde konan kayıtla birlikte anlaşılır. Sûrenin kendisi bu iki ayeti aynı metnin içine koymuştur.

فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ — "Allah yolunda." Kaydın kendisi bir sınırdır: fiil bir amaca bağlanıyor. Ve aynı tabir bu sûrede yalnız savaş için kullanılmaz — 195. ayette infak için, 262. ayette yine infak için, 273. ayette çalışamayan yoksullar için kullanılır. Yani sebîlullâh, savaşın adı değil; birkaç fiilin ortak yönünün adıdır.

Kapanışta seçilen iki sıfat dikkat çekicidir.

Bir savaş emrinin ardından beklenen sıfatlar güç ve üstünlük bildirenlerdir — azîz, kavî, kadîr. Nitekim sûrede bunlar da kullanılıyor (2/240'ın kapanışı azîzün hakîmtir).

Burada gelen ise işitmek ve bilmektir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: iki sıfat da fiile değil, niyete ve söze bakıyor. Savaş, dışarıdan bakıldığında aynı görünen ama sebebi bakımından bambaşka olabilen bir fiildir; aynı meydanda duran iki kişi aynı şeyi yapıyor sayılmaz. Semî' ve alîm sıfatları tam bu ayrımın yapıldığını kaydediyor.

Ve bu, sûrenin savaş bölümünde zaten konmuş olan ölçüyle uyumludur: 195. ayet, en sert düzenlemenin sonuna "iyilik edin" cümlesini koymuştu. Burada da emrin sonuna bir iç denetim kaydı konuyor.

Sıfat çifti sûrede birkaç kez daha geçer ve her seferinde söylenen bir söz ya da gizli bir niyet söz konusudur: 181 (vasiyetin değiştirilmesi), 224 (yeminler), 227 (boşama kararı). Burada da aynı işi görüyor.