Bakara 174-176. ayetler — Karınlarına ateş dolduranlar

"Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir bedelle satanlar var ya — onlar karınlarına ateşten başka bir şey doldurmuyorlar. Allah kıyamet günü onlarla konuşmaz ve onları arındırmaz; onlar için acı bir azap vardır. Onlar, hidayet karşılığında sapıklığı, bağışlanma karşılığında azabı satın alanlardır. Ateşe karşı ne kadar da dayanıklılar! Bu böyledir, çünkü Allah kitabı hak ile indirmiştir. Kitap hakkında ayrılığa düşenler ise derin bir ayrılık içindedir."

Bu üç ayet, yiyecek hükümlerinin (172-173) hemen ardından geliyor ve aynı fiili kullanıyor: yemek.

Bir önceki ayette neyin yeneceği düzenlenmişti — leş, kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına kesilen. Şimdi bir beşinci şey ekleniyor, ama listeye değil: مَا يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ إِلَّا ٱلنَّارَ — "karınlarına ateşten başka bir şey doldurmuyorlar."

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: sûre, konuyu değiştirirken kelimeyi değiştirmiyor. Yenmesi yasak olanların ardından, yenmesi yasak olmayan ama kazanılma biçimi bozuk olan bir şey geliyor. Yiyecek bahsi, kazanç bahsine dönüşüyor.

Ve aynı geçiş sûrede bir kez daha yapılacaktır: 188. ayette "mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin" denecek. Kur'an haksız kazanç için ısrarla "yemek" fiilini kullanır — 275. ayette "faiz yiyenler" de aynı fiildir.

فِى بُطُونِهِمْ — "karınlarına." Cümlenin gramerinde gereksiz bir ayrıntıdır; yemenin karına gittiğini herkes bilir. Vurgu için konmuş — tıpkı 79. ayetteki "elleriyle" gibi. Benzetme soyutlukta bırakılmıyor; bir beden ve bir mide resmediliyor.

Sûrenin ketm (gizleme) zinciri, 140. ayette tabloyla verilmişti. Bu ayet o zincirin en ağır cümlesidir ve gizlemenin yanına ikinci bir fiil ekliyor: وَيَشْتَرُونَ بِهِۦ ثَمَنًا قَلِيلًا — "onu az bir bedelle satarlar."

Yani gizleme burada tek başına değil; bir kazanç ile birlikte anılıyor. Bu, 79. ayetteki üçlü sıralamanın (yazmak — nispet etmek — satmak) devamıdır.

ثَمَنًا قَلِيلًا — "az bir bedel." Sıfat, meblağın küçüklüğünü değil, değerin oranını bildiriyor: karşılığında ne alınırsa alınsın, verilenin yanında azdır. Aynı ifade 41. ayette de geçmişti.

İki olumsuzluk sayılıyor ve ikisi de bu sûrede daha önce olumlu hâlleriyle geçmişti:

Yani ceza olarak sayılan şeyler, sûrenin başka yerlerinde nimet olarak sayılan şeylerin kaldırılmasıdır. Kendi okumam olarak kaydediyorum: azabın tarifi, verilenlerin geri alınmasıyla yapılıyor.

ز-ك-و kökünün "arındırmak ve büyütmek" anlamlarını birlikte taşıdığı, Cum'a bahsinde (62/2) ayrıntılı olarak işlendi; tekrarlamıyorum.

175. ayet, sûrenin en sık kullandığı benzetmeyi — ticaret — bir kez daha kuruyor. Bu benzetmenin sûredeki geçişleri şöyledir: 16 (hidayeti sapıklıkla satın alanlar), 86 (âhireti dünya ile değiştirenler), 90 (kendilerini satanlar), 102 (âhiretteki payını satanlar), 108 (imanı küfürle değiştirenler), 175 (burada).

Ve burada iki takas birden sayılıyor: hidayet karşılığında sapıklık, bağışlanma karşılığında azap. Yani hem yol hem sonuç değiştirilmiş.

Dizim ters kurulmuş ve bu Arapçanın kendi mantığıdır: işterâ fiilinde bâ harfi bedeli (ödenen şeyi) gösterir. Yani "hidayetle sapıklığı satın aldılar" — alınan sapıklık, ödenen hidayettir. Elde kalan, verilenden kötüdür.

Bu cümle, Kur'an'ın en tartışılmış kısa ifadelerinden biridir.

Kalıp Arapçada fiil-i taaccübdür (mâ ef'alehû — "ne kadar da … !"). Türkçedeki "ne kadar cesurlar!" gibi. Ama cümlenin ne anlattığı ihtilaflıdır:

Tercih dayatmıyorum. Üçünde de ortak olan şey şudur: cümle bir şaşkınlık ifade ediyor ve şaşılan şey, sonucu bile bile o yolun tercih edilmesidir.

ص-ب-ر kökünün seçilmesi de ayrıca dikkat çekicidir. Sûre 153. ayette sabrı emretmiş, 155-157'de sabredenleri müjdelemişti. Aynı kelime burada tersine kullanılıyor: bir dayanma gücü var, ama yanlış yere harcanıyor. Kelimenin kendisi övgü değil; övgü, neye dayanıldığından gelir.

176. ayet, üç ayetin sebebini veriyor: ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ نَزَّلَ ٱلْكِتَٰبَ بِٱلْحَقِّ — "çünkü Allah kitabı hak ile indirmiştir."

Yani hüküm, gizleyenlerin karakterine değil, gizledikleri şeyin niteliğine bağlanıyor. Ağırlık, fiilden değil konusundan geliyor.

شِقَاق — kök ش-ق-ق: yarmak, ikiye ayırmak. Bu kelime 137. ayette işlendi; oradaki tespit burada da geçerli: şikāk kalıbı karşılıklılık bildirir ve resmi somuttur — her biri yarığın bir tarafında durmak.

Fark, buraya eklenen sıfattadır: بَعِيد — uzak. Yani yarık genişlemiştir; iki taraf birbirini göremeyecek kadar açılmıştır.

Ve ayrılığın konusu kaydedilmeye değer: ihtelefû fi'l-kitâb — ayrılık kitap hakkındadır. Yani taraflar farklı kitapları değil, aynı kitabı tartışmaktadır. Sûre bunu 113. ayette de kaydetmişti: iki taraf da kitabı okuyordu ve birbirini yok sayıyordu.

Bu, sûrenin 213. ayetinde bir ilkeye bağlanacaktır: ihtilafın, kitap geldikten sonra ve bağy (haddi aşma) sebebiyle çıktığı orada söylenecek. Yani ihtilafın kaynağı bilgi eksikliği değil.