İsrâ 4-8. ayetler — İki bozgun ve iki karşılık

Ve kadaynâ ilâ benî İsrâîle fi'l-kitâbi le-tüfsidünne fi'l-ardı merrateyni ve le-ta'lünne ulüvven kebîrâ · Fe-izâ câe va'dü ûlâhümâ beasnâ aleyküm ıbâden lenâ ûlî be'sin şedîdin fe-câsû hılâle'd-diyâri ve kâne va'den mef'ûlâ · Sümme radednâ lekümü'l-kerrate aleyhim ve emdednâküm bi-emvâlin ve benîne ve cealnâküm eksera nefîrâ · İn ahsentüm ahsentüm li-enfüsiküm ve in ese'tüm fe-lehâ … Asâ rabbüküm en yerhameküm ve in udtüm udnâ ve cealnâ cehenneme li'l-kâfirîne hasîrâ

"İsrâiloğulları'na kitapta şunu bildirdik: 'Yeryüzünde iki kez bozgunculuk çıkaracak ve büyük bir kibirle yükseleceksiniz.' İkisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize güçlü kullarımızı gönderdik; evlerin aralarına kadar girip dolaştılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaatti. Sonra sizi onlara karşı yeniden üstün kıldık; mallar ve oğullarla destekledik, sayınızı çoğalttık. İyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendinizedir… Rabbinizin size merhamet etmesi umulur; ama siz dönerseniz biz de döneriz. Ve cehennemi inkârcılar için kuşatıcı kıldık."

Bu beş ayet, bu tefsirdeki en dikkatli işlenmesi gereken yerlerden biridir ve baştan üç şey kaydedilmelidir:

Birincisi: bu ayetler bir kavim hakkında toptan hüküm kurmaz. Bakara'de, İsrâiloğulları bölümünün başında konan kayıt aynen geçerlidir ve oraya dayanıyorum: orada, bu bölümlerin "en yaygın yanlış okunuşunun onu bir başkası hakkında sanmak" olduğu kaydedilmiş, Kur'an'ın kendi kaydı ("Hepsi bir değildir" — Âl-i İmrân 3/113) hatırlatılmış ve "vasıf sayılıyor, kimlik değil" denmişti. Bu ayetlerde de hüküm bir fiile bağlıdır, bir isme değil.

İkincisi: ayetin kendi grameri bu kaydı zaten koyuyor — aşağıda ayrıca gösterilecek. Yedinci ayet bir şart cümlesidir ve şartın iki kolu da açıktır.

Üçüncüsü: bu tefsirde bu ayetler hiçbir güncel siyasî mesele ile ilişkilendirilmez. STYLE'ın "güncel siyasete taraf olunmaz" kaydı burada birebir uygulanır. Ayetin anlattığı, kitapta bildirilmiş iki dönemdir; kimin, ne zaman, hangi olayla bu iki dönemi doldurduğu klasik tefsirlerde tartışılmıştır ve üzerinde birlik yoktur.

Klasik tefsirlerde bu iki dönemin hangi tarihî olaylara karşılık geldiği üzerinde ayrılık vardır ve tercih dayatmıyorum:

Kaynaklarda bu izahların birkaçı birden nakledilir ve isim verilen rivayetler birbirini tutmaz. Bu tefsirde hiçbir tarihî fâil adlandırılmıyor; çünkü ayet adlandırmıyor — yalnız ıbâden lenâ ûlî be'sin şedîd ("güçlü kullarımız") deniyor.

Ve bu adlandırmama kaydedilmeye değer. Bunu kendi okumam olarak veriyorum: ayet, gönderilen tarafı da kullarımız diye anıyor. Yani üstün gelen taraf, üstünlüğünden dolayı övülmüyor; bir işin gerçekleşme biçimi olarak anılıyor.

Kök: bir işi kesip bitirmek, hükmü tamamlamak. Kelimenin buradaki bağlanışı dilcilerin dikkatini çeker: kadaynâ ilâ — normalde kadâ fiili bi- ya da doğrudan mef'ûlle gelir. İlâ ile gelmesi, dilcilerce "bildirdik, ulaştırdık" anlamını taşıdığı şeklinde açıklanır.

Bu ayrım anlam bakımından önemlidir ve kaydedilmelidir: cümle, "onlara bozgunculuk yapmalarını hükmettik" değil, "onlara kitapta şunu bildirdik" biçiminde okunur. İki okuma arasındaki fark, zorlama ile bildirme arasındaki farktır.

Ve aynı kök yirmi üçüncü ayette (ve kadâ rabbüke) bir emir listesinin başında geçecek. Sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır.

ج-و-س kökü: bir yeri arayarak, didik didik ederek dolaşmak. Dilciler kökü "aramak için gidip gelmek" ile açıklar.

خِلَٰل — aralar, aradaki boşluklar. Yani "evlerin aralarına girip dolaştılar."

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ayet bir savaş tasviri yapmıyor. Seçilen fiil, girilen yerin ev olduğunu ve girişin arayarak yapıldığını bildiriyor. Yani anlatılan şey cephede değil, evin içinde geçiyor.

"İyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendinizedir."

Bu cümle, sûrenin bütününü taşıyan cümlelerden biridir ve dizimi ayrıntılı incelenmeye değer.

Birincisi: iki kol da şart kalıbındadır — in ahsentüm / in ese'tüm. Şart cümlesi, hükmü gerçekleşmeye bağlar. Yani hüküm, muhatabın kim olduğuna değil, ne yaptığına bakıyor.

İkincisi: iki kolun karşılığı da kendilerine dönüyor. Li-enfüsiküm — "kendinize"; fe-lehâ — "o da onadır (nefse)".

Üçüncüsü ve dilcilerin en çok üzerinde durduğu nokta: ikinci kolda لَهَا (lehâ — "onun için") deniyor, aleyhâ ("onun aleyhine") değil. Beklenen kullanım aleyhâ olurdu.

Dilciler bunu birkaç şekilde açıklar ve aktarıyorum:

İhtilafı aktarıyorum, tercih dayatmıyorum. Ama üç izahın da ortak sonucu tektir ve o sonuç metinden doğrulanabilir: fiilin karşılığı, fiili işleyene dönüyor.

Ve bu cümle, sûrenin on beşinci ayetiyle birebir aynı işi yapıyor: meni'htedâ fe-innemâ yehtedî li-nefsih. İki ayet, biri bir kavme biri bütün insanlara, aynı ilkeyi söylüyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin yapısal aynılığıdır: sûre, bir kavim için söylediği kuralı sekiz ayet sonra herkese uyguluyor. Yani ikinci blok, özel bir hüküm bölümü değil — genel bir kuralın örneklendiği bölümdür.

"Rabbinizin size merhamet etmesi umulur; ama siz dönerseniz biz de döneriz."

Bloğun kapanışı, açık uçlu bırakılıyor ve bu kaydedilmelidir.

عَسَىٰ — Arapçada umut ve beklenti bildiren fiil. Kesinlik bildirmez. Yani cümle, merhameti bir vaat olarak değil, açık bir ihtimal olarak koyuyor.

وَإِنْ عُدتُّمْ عُدْنَا — "dönerseniz döneriz."

Cümlenin kuruluşu kaydedilmeye değer ve bu bir dizim gözlemidir: aynı fiil (âde — dönmek) iki tarafta da kullanılıyor. Şart ve cevap, tek kelimenin iki çekimi.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiilin tekrarıdır: cümle bir tehdit gibi durur, ama yapısı bir kural yapısıdır. Kapı iki yöne de açık bırakılıyor: dönüş de mümkün, karşılığı da. Ve asâ ile başlaması, sıralamanın önce merhamet olduğunu gösteriyor.

Blok bir kavim adıyla açılıp bir şart cümlesiyle kapanıyor. Bu, metinden doğrulanabilir bir yapıdır: anılan isimdir, hükmedilen fiildir.