İsrâ 37-38. ayetler

Ve lâ temşi fi'l-ardı merahâ, inneke len tahrika'l-arda ve len tebluğa'l-cibâle tûlâ · Küllü zâlike kâne seyyiühû ınde rabbike mekrûhâ

"Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Ne yeri delebilirsin ne de boyca dağlara erişebilirsin. Bütün bunların kötü olanı, Rabbinin katında çirkin görülmüştür."

Bu cümle Lokmân 31/18'de birebir aynı lafızla geçer: ve lâ temşi fi'l-ardı merahâ. Orada işlendi ve oraya dayanıyorum.

İki yerin farkı kaydedilmelidir ve bu fark bağlamdan gelir:

Aynı yasak, biri bir öğütle biri bir gerçeklik hatırlatmasıyla destekleniyor. Bu, sûreler arası doğrulanabilir bir örtüşmedir.

Ve Furkān 25/63'te aynı alan olumlu yönden verilmişti: yemşûne ale'l-ardı hevnâ. Üç sûre, yürüyüşü ölçüye bağlıyor:

Kök: taşkın sevinç, kendinden geçme, böbürlenerek sallanma. Dilciler kelimeyi hem sevincin taşması hem kibirle salınma için kaydeder.

Kelime hâl konumundadır (merahâ): "böbürlenerek" — yani yürümek değil, yürüyüşün biçimi yasaklanıyor.

Ayetin gerekçesi kaydedilmeye değer ve bu, Kur'an'ın en kendine has cevaplarından biridir.

Ayet kibri ahlâkî bir kusur olarak kınamıyor. Fiziksel olarak imkânsız olduğunu söylüyor:

خ-ر-ق kökü: yarmak, delmek.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki cümlenin de fiziksel olmasıdır: kibirli yürüyüş, iki yöne birden bir iddiadır — aşağı (basış) ve yukarı (boy). Ayet iki iddiayı da ölçüyle karşılıyor. Ve seçilen ölçüler insanın kendisi değil: yer ve dağlar.

Yani cevap ahlâkî değil, oransal. İnsana kendi büyüklüğüyle değil, yanındaki şeylerle karşılaştırılarak cevap veriliyor.

Otuz sekizinci ayet, listeyi toparlıyor: küllü zâlike — "bütün bunlar".

Ve terkip dikkat çekicidir: kâne seyyiühû — "onun kötü olanı".

Dilciler bu ifade üzerinde durur, çünkü listede yalnız yasaklar yok — emirler de var (anne-babaya iyilik, akrabaya hak verme, ölçüyü tam tutma). Ve "kötü olanı" kaydı, bunları dışarıda bırakıyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: ayet, listeyi toptan nitelemek yerine içinden ayıklıyor. Yani metnin kendisi, kendi listesini ayırt ediyor.

مَكْرُوهًا — kök ك-ر-ه: hoşlanmama. Kök Ahkāf 46/15'te ve Bakara 2/216, 2/256'da işlendi.

STYLE gereği bir kayıt: bu kelime, fıkıhta teknik bir terim (mekrûh) olarak da kullanılır. Ayetteki kullanım sözlük anlamındadır ve buradan fıkhî bir kategori hükmü çıkarmıyorum.