İsrâ 110-111. ayetler

Kuli'd'ullâhe evi'd'ü'r-rahmân, eyyen mâ ted'û fe-lehü'l-esmâü'l-hüsnâ, ve lâ techer bi-salâtike ve lâ tuhâfit bihâ ve'bteği beyne zâlike sebîlâ · Ve kuli'l-hamdü lillâhi'llezî lem yettehız veleden ve lem yekün lehû şerîkün fi'l-mülki ve lem yekün lehû veliyyün mine'z-zülli ve kebbirhü tekbîrâ

"De ki: 'İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye. Hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur.' Namazında sesini çok yükseltme, çok da kısma; ikisinin arasında bir yol tut. Ve de ki: 'Hamd, çocuk edinmeyen, mülkünde ortağı bulunmayan ve düşkünlükten dolayı bir dosta ihtiyacı olmayan Allah'a mahsustur.' O'nu gereğince yücelt."

Ayetin ilk cümlesi, bir tartışmaya cevap veriyor ve tartışma bu tefsirde iki yerde işlendi.

Furkān 25/60'ta (ve izâ kīle lehümü'scüdû li'r-rahmâni kālû ve me'r-rahmân) kaydedilmişti: karşı taraf secdeyi değil ismi soruyordu, ve soru men (kim) ile değil mâ (ne) ile kuruluyordu. Ve orada, sûrenin reddedilen ismi alıp onun kullarını anlatarak cevap verdiği tablolanmıştı.

Ve Meryem'de bu ismin yoğunluğu sûrenin omurgası olarak işlendi: isim orada on altı kez geçiyor ve son blokta ona yöneltilen iddia ele alınıyor. Ve orada kaydedilmişti: kıssalar, iddianın cevabını önceden hazırlamış oluyor.

Oraya mutlaka dayanıyorum. Ve şimdi üç sûre yan yana konabilir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı üç sûrenin kendi cümleleridir: üç sûre aynı meseleyi üç ayrı yöntemle ele alıyor — kullanarak, itirazı aktararak ve hükmü söyleyerek. Ve İsrâ'nın yöntemi en kısa olanıdır: iki ismin de aynı Zât'a ait olduğunu söyleyip tartışmayı bitiriyor.

Ve cümlenin yapısı kaydedilmelidir: eyyen mâ ted'û — "hangisiyle çağırırsanız". Yani ayet iki ismi eşitlemiyor, ikisinin de aynı yere gittiğini söylüyor. Ve gerekçe geniş tutulmuş: fe-lehü'l-esmâü'l-hüsnâ — isim iki tane değil, çok.

Klasik tefsirlerde bu ayetin, muhatapların "Allah" adını tanıyıp "Rahmân" adına itiraz etmeleri üzerine geldiği nakledilir. Bunu nakledilen bir arka plan olarak aktarıyorum; ayrıntısına girmiyorum.

İki uç yasaklanıyor ve ortası isteniyor. Bu, sûrenin ölçü hattının son halkasıdır.

ج-ه-ر kökü: açığa vurmak, sesi yükseltmek. خ-ف-ت kökü: sesi kısmak, alçaltmak (Arapçada hâfit, ölünün sessizliği için de kullanılır).

Ve Lokmân 31/19'da (ve'ğdud min savtik) ses ölçüsü işlendi; Meryem 19/3'te (nidâen hafiyyâ) aynı ölçü duaya uygulanmıştı. Ve Hucurât 49/2-3'te ses ölçüsü ayrıntılı işlendi. Oraya dayanıyorum.

STYLE gereği bir kayıt: klasik tefsirlerde bu ayetin namazda kıraatin sesiyle mi, dua ile mi, yoksa bir nüzul sebebiyle mi ilgili olduğu tartışılmıştır. Bu tefsirde fıkhî hüküm verilmez; ayetin lafzî yapısı iki uç ve bir orta koyuyor.

Bu cümle, sûrenin en açık ölçü ifadesidir ve sûre içinde üçüncü kez aynı yapıyı kuruyor:

Ve Furkān 25/67'deki ölçü (lem yüsrifû ve lem yaktürû ve kâne beyne zâlike kavâmâ) ile birebir aynı kalıptır — hatta beyne zâlike terkibi ortaktır.

Aynı terkip (beyne zâlike), iki sûrede iki ayrı alanda. Bu, sûreler arası doğrulanabilir bir örtüşmedir ve Lokmân 31/19'daki kasd (orta yolu tutmak) hattıyla birlikte okunur.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı üç ayetin ortak kalıbıdır: Kur'an, ölçüyü hiçbir yerde bir sayıyla vermiyor. Her defasında iki ucu adlandırıp arasını arıyor — ve İsrâ'da bu, bir arama fiiliyle söyleniyor: ve'bteği ("ara"). Yani orta nokta hazır verilmiyor; aranacak bir şey olarak konuyor.

Ve sebîl kelimesi burada geri dönüyor — sûrede sık geçen kelimelerden biriydi (9, 32, 42, 48, 72, 84, 110). Sûre, "kötü yol" (32), "yol bulamama" (48), "daha sapkın yol" (72) ifadelerinden sonra, son emirde bir yol aranmasını istiyor.

Sûre bir hamd cümlesiyle kapanıyor ve cümle üç şeyi olumsuzluyor:

Üçüncüsü kaydedilmeye değer ve dilciler üzerinde durur.

Terkip: veliyyün mine'z-zülli — "düşkünlükten (dolayı) bir dost".

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: ayet dostluğu değil, dostluğun sebebini olumsuzluyor. Yani "yardımcısı yoktur" denmiyor; "acizliğinden dolayı yardımcıya ihtiyaç duymamıştır" deniyor.

Ve zül kelimesi sûrede ikinci kez geçiyor — ilki yirmi dördüncü ayette anne-baba için: cenâha'z-zülli mine'r-rahme.

Aynı kelime, sûrenin iki ucunda: biri emir biri olumsuzlama. Ve ikisinde de kelimenin yanına bir kaynak kaydı konmuş — birinde mine'r-rahme, ötekinde mine'z-zülli.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin kelime örtüşmesidir: sûre, kula merhametten gelen bir alçalmayı emrediyor; Allah hakkında ise düşkünlükten gelen bir bağı reddediyor. Aynı kelime, iki ayrı kaynakla iki ayrı hüküm.

Sûre bir emirle kapanıyor: "O'nu gereğince yücelt."

ك-ب-ر kökü: büyük olmak. II. bâb (kebbera): büyük saymak, büyüklüğünü ilan etmek.

Ve mef'ûl-i mutlak (tekbîrâ) pekiştirme bildiriyor.

Ve sûrenin iki ucu kaydedilmelidir. Bunu kendi okumam olarak veriyorum:

Sûre bir tesbihle açılıp bir tekbirle kapanıyor. Ve arada, insanın taşıyabileceği bütün yükler tek tek sayılmış oldu: kavmin tarihi, boyundaki amel, anne-babanın yaşlılığı, ölçü, ses, mal, korku, bilgi sınırı.