İbrâhim 35. ayet

Ve iz kāle İbrâhîmü rabbi'c'al hâze'l-belede âminen ve'cnübnî ve beniyye en na'büde'l-asnâm

"Hani İbrâhim demişti ki: 'Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl; beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut.'"

Yedi ayet boyunca dokuz talep sıralanıyor. Her birinde iki şey ayrı ayrı belirlenmiş: ne isteniyor ve kim için isteniyor.

Tablodan çıkan üç şey kaydedilmelidir ve bunları kendi okumam olarak veriyorum, dayanakları da tablonun kendisidir:

Bir. Dokuz talebin yalnız ikisi doğrudan kendisi içindir (2 ve 5) — ve ikisi de bir koruma ya da bir kulluk talebidir, bir kazanç talebi değil.

İki. Talepler daralmıyor, genişliyor. Bir beldeyle başlıyor, kendi çocuklarına, sonra bir soya, sonra anne-babaya, en sonda bütün mü'minlere açılıyor. Duanın son kelimesi bir tarihe bağlanıyor: yevme yekūmü'l-hisâb.

Üç. Hitap iki biçimde geliyor: rabbi (Rabbim — tekil) ve rabbenâ (Rabbimiz — çoğul). Ve seçim rastgele değil: kendisiyle ilgili taleplerde tekil, başkalarını da kapsayan taleplerde çoğul ağır basıyor. Bu, dizim üzerinden doğrulanabilir bir düzendir.

Aynı dua Bakara 2/126'da az farklı bir kelimeyle geçer: rabbi'c'al hâzâ beleden âminâ — "burayı güvenli bir belde kıl."

Fark bir harftir ve dilciler üzerinde durur:

Yaygın olarak nakledilen izah şudur: Bakara'daki dua, ortada henüz bir yerleşim yokken; İbrâhim'deki dua, belde kurulduktan sonra yapılmıştır. Bu izahı aktarıyorum; kesin bir zaman sıralaması iddiasında bulunmuyorum, çünkü metin bir tarih vermiyor.

Bakara bölümünde kaydedilen şey burada da geçerlidir ve oraya dayanıyorum: dua önce güvenlik, sonra rızık sırasıyla kuruluyor — ve aynı sıra Kureyş 106/4'te bir bildirim olarak geri döner: ellezî at'amehüm min cûın ve âmenehüm min havf.

Buradaki sıra da aynıdır ve doğrulanabilir: güvenlik 35. ayette, rızık 37. ayette isteniyor.

ج-ن-ب kökü: yan taraf. Cenb — böğür, yan. Ecnebe — bir şeyi yan tarafa koydu, uzak tuttu. Aynı kökten ecnebî (yabancı — dışarıda kalan) ve ictinâb (kaçınma).

Fiilin kalıbı kaydedilmelidir: ecnebe geçişlidir ve nesnesi uzaklaştırılan kişidir. Yani dua "putları benden uzaklaştır" demiyor; "beni putlardan yana çek, kenara al" diyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiilin nesnesidir: talep, tehlikenin ortadan kaldırılması değil — kendisinin tehlikeden yana konumlandırılması. Putlar duruyor; istenen şey mesafedir.

ٱلْأَصْنَام — sanemin çoğulu. Dilciler sanem ile vesen arasında bir ayrım kaydeder: sanem genellikle bir sûret/biçim verilmiş olan, vesen ise biçimsiz taş ya da kütle için kullanılır. Ayrım her kaynakta aynı verilmez; bir tercih yapmıyorum.