إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ
Îlâf kelimesi arka arkaya iki ayette tekrarlanıyor. Arapça belâgatte bu tekrar boşuna değildir; genellikle tefhîm (büyütme) ve açıklama için yapılır.
Gramerciler bu ikinci îlâf'ı çoğunlukla birincinin bedeli sayar: birinci ayet nimeti adlandırır ("Kureyş'in ülfeti"), ikincisi onu tarif eder ("yani şu iki yolculuğa alıştırılmaları"). Yani ikinci ayet birinciyi tekrar etmiyor, içini dolduruyor. Genel önce, kapsam sonra.
Bir dizim nüktesi daha: rihlete kelimesi mansub (üstün) gelmiştir. Bunun sebebi, masdarın (îlâf) kendi fiili gibi çalışıp nesne alabilmesidir. Yani cümle, isim kılığında bir fiil cümlesi gibi işler: "onları … yolculuğuna alıştırması". Arapçanın masdarı bu kadar iş yaptırabilmesi, sûrenin bu kadar kısa olmasını mümkün kılan şeydir.
Kök r-h-l: yola çıkmak, göç etmek. Rahl, deveye vurulan semer; râhile, binek devesi. Kelimenin somut çekirdeği devenin sırtına yükün bağlanmasıdır.
Rihle, "fi'le" kalıbındadır ve bu kalıp Arapçada yapılış tarzını, bir kere yapılışın biçimini bildirir. Yani sıradan bir gidiş değil, belirli bir usulle, bilinen bir düzenle yapılan yolculuk kastediliyor. Türkçedeki "sefer" kelimesine yakın: hem yolculuk hem de o yolculuğun kurumlaşmış biçimi.
Ayrıca kelime tekildir: iki yolculuk için tek rihle denmiştir. Bu, ikisinin tek bir düzenin iki ayağı olduğunu ima eder — ayrı ayrı seferler değil, yıla yayılmış tek bir çevrim.
Kur'an, yolculukların nereye olduğunu söylemez. Yalnızca mevsimlerini verir. Yönleri veren, tefsir ve siyer geleneğidir; ayırmak gerekir.
Yaygın nakle göre: kışın güneye, Yemen'e; yazın kuzeye, Şam'a. Bunun coğrafî mantığı açıktır ve bugün de doğrulanabilir: kışın kuzey (Suriye–Filistin hattı) soğuk ve geçitler zorludur; yazın güney (Tihâme–Yemen kıyı şeridi) aşırı sıcak ve nemlidir. Yılın iki yarısını iki farklı yöne bölmek, kervan için bir tercih değil bir zorunluluktur.
Bazı nakillerde başka yönler de anılır (Habeşistan tarafı, Irak tarafı, Tâif). Bunlar daha az yaygındır. Kur'an'ın yön belirtmemesi, meselenin coğrafya değil düzen olduğunu gösterir: yılın her iki yarısının da üretken olması, hiçbir mevsimin boş geçmemesi.
İbrâhim, ailesini oraya bıraktığında şöyle dua eder: "Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bir kısmını, senin kutsal evinin yanında, ekin bitmeyen bir vadiye yerleştirdim… İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları ürünlerle rızıklandır" (İbrâhim 14/37).
Bu ayet Mekke'nin iktisadî tanımıdır: tarım yapılamaz. Vadi kayalıktır, akarsu yoktur, mevsimlik yağış düzensizdir. Bir yerleşimin ayakta kalması için gereken temel şey — yiyeceğini kendi üretmek — burada mümkün değildir.
Böyle bir yerde bir şehrin var olabilmesinin tek yolu vardır: dışarıdan getirmek. Bu da iki şey gerektirir — malı taşıyacak bir ağ ve o ağı koruyacak bir güvenlik. Mekke'nin ikisi de vardı ve ikisi de aynı sebebe dayanıyordu: Kâbe.
"Kendilerini, her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği, güvenli bir harem bölgesine yerleştirmedik mi?" (Kasas 28/57) — dikkat: "ürettikleri" değil, "getirilen". Şehir bir üretim merkezi değil, bir toplanma noktasıdır.
"Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, bizim güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi?" (Ankebût 29/67) — bu ayet, güvenliğin bölgesel istisna olduğunu açıkça söyler. Çevre yol kesme ve baskın bölgesidir; Mekke değildir.
"Allah Kâbe'yi, o saygıdeğer evi, insanlar için bir kıyam (ayakta durma) sebebi kıldı; haram ayı da…" (Mâide 5/97) — kıyâm kelimesi burada "geçim, ayakta kalma dayanağı" anlamındadır. Kâbe, dinî bir yapı olduğu kadar bir iktisadî altyapıdır; ve ayet bunu haram aylarla birlikte anar, çünkü ikisi tek sistemin parçasıdır.
Mekkelilerin kurduğu düzenin çekirdeği şudur: savaşın yasak olduğu dört ay boyunca Arabistan'da yol kesme ve kan davası askıya alınırdı. Bu aylarda panayırlar kurulur, hac yapılır, kervanlar hareket ederdi. Kâbe'nin ve haremin dokunulmazlığı, bu takvimin dayanağıydı — ve o dokunulmazlığın bekçisi konumundaki Kureyş, dolaylı olarak bütün sistemin garantörüydü.
Bunun sonucu şudur: bir Kureyş kervanına saldırmak, sıradan bir soygun değil, herkesin faydalandığı bir düzeni bozmak anlamına geliyordu. Kervanın güvenliği bir ordudan değil, ortak bir çıkardan ve dinî bir hürmetten geliyordu. Bu, "yumuşak güç" denen şeyin oldukça saf bir örneğidir.
Siyer kaynakları buna bir de anlaşmalar katmanı ekler: Kureyş'in ileri gelenlerinin — özellikle Hâşim'in ve kardeşlerinin — komşu devletlerle (Bizans/Şam valiliği, Habeşistan, Yemen, İran/Irak tarafı) kervanların güvenliğini sağlayan izin ve himaye anlaşmaları yaptığı, bu anlaşmalara da îlâf dendiği nakledilir. Dört kardeşin dört yöne dağıtıldığı biçimindeki simetrik anlatı, sonraki dönemde düzenlenmiş olabilir; ama böyle anlaşmaların varlığı, uzun mesafeli kervan ticaretinin işleyişi bakımından makuldür. Bunu rivayet olarak aktarıyorum.
Klasik anlatı, Mekke'yi Hint Okyanusu baharat ve tütsü ticaretinin kuzeye aktarıldığı büyük bir aktarma merkezi olarak resmeder. Bu resim, özellikle 1980'lerden itibaren eleştirilmiştir; en bilinen itiraz, Patricia Crone'un Meccan Trade and the Rise of Islam (1987) adlı çalışmasıdır. Crone, dönemin dış kaynaklarında Mekke'nin bir uluslararası ticaret merkezi olarak görünmediğini, tütsü yolunun o dönemde büyük ölçüde canlılığını yitirdiğini, Mekke ticaretinin daha çok deri, post ve yerel mallar üzerinde yürüyen bölgesel bir faaliyet olduğunu savunmuştur. Bu tez tartışılmış, kısmen eleştirilmiş, kısmen kabul görmüştür; kesin bir sonuca varılmış değildir.
Bunun sûreye etkisi nedir? Şaşırtıcı biçimde azdır. Sûre Mekke'nin bir imparatorluk ölçeğinde zengin olduğunu söylemiyor. Söylediği şey daha temeldir: bu insanların karınlarını doyurabildiği ve güvende olabildiği. Ticaretin küçük ya da büyük olması, ekin bitmeyen bir vadide yaşayanlar için bu iki sonucu değiştirmez. Sûrenin dili zaten lüks değil, asgari üzerinden konuşur: açlıktan doyurmak, korkudan emin kılmak.