Hümeze 1. ayet

Veylün li-külli hümezetin lümezeh "Veyl olsun arkadan çekiştirip yüze karşı ayıplayan her kişiye."

Kök: و-ي-ل. Arapçada helâk, azap, şiddetli acı bildiren bir sözdür. Bir bedduâ ve bir tehdit kelimesi; aynı zamanda felaketin kendisinin adı.

Bu kelimenin tahlili Mâûn bölümünde yapıldı; burada sadece bu bağlamda taşıdığı yükü belirtelim. Kelimeyle ilgili iki nokta önemli:

Bir. Kelime bir cümle kurmuyor, bir hüküm ilan ediyor. Veylün mübtedadır ve haberi li-külli hümezehtir. Türkçede "…olsun" diye çevrilmesi bir dua kalıbı gibi durur; Arapçadaki kullanım ise daha çok bir tespit gibidir: bu vasfın karşılığı budur.

İki. Veyl'in cehennemde bir vadi olduğuna dair yaygın bir söz vardır. Bu, tefsir ve vaaz literatüründe çok dolaşan bir bilgidir; ancak dayandığı rivayetin sıhhati klasik âlimlerce tartışılmıştır ve kesin kabul görmemiştir. Kelimenin sözlükteki anlamı zaten yeterlidir; bir yer adı varsaymaya ihtiyaç yoktur.

Sûrenin en önemli tek kelimesi olabilir, ve genellikle atlanır.

كل burada istiğrak bildirir: cinsin bütününü kapsar. Ayet "o hümezeye" ya da "şu adama" demiyor. "Her hümezeye" diyor.

Bunun iki sonucu var:

Bir. Sûre bir kişiyi hedef almıyor, bir vasfı hedef alıyor. Kim o vasfı taşıyorsa ayet ondan söz ediyordur; taşımıyorsa etmiyordur. Kimlik, mensubiyet, sınıf, dönem fark etmez.

İki. Nüzul sebebi olarak nakledilen isimler ne olursa olsun — ki aşağıda değineceğim — metnin lafzı genel bırakılmıştır. Usulde bilinen kaide burada birebir işler: itibar, sebebin özelliğine değil lafzın umumîliğinedir. Kur'an bir olay üzerine indiğinde bile, o olayın failini isimle kaydetmeyip vasfını tarif ettiğinde, hükmü vasfa bağlamış olur.

Bu, sûrenin bugüne bakan yönünü baştan belirler: metin bir sınıf tespiti değil, bir davranış tarifidir.

İki kelime de فُعَلَة (fu'ale) vezninde gelmiştir ve bu vezin sûrenin anlamını taşıyan yerdir.

Fu'ale, mübalağa kalıbıdır. Fiili çok yapan, o işi huy ve meslek edinmiş olan kişiyi bildirir. Arapçadaki örnekleri:

• duhake — çok gülen
• lu'ane — çok lânet eden
• hüzee — çok alay eden

Dilcilerin kaydettiği ince bir ayrım daha var: فُعَلَة (fu'ale) fâili (yapanı) bildirirken, فُعْلَة (fu'le) mef'ûlü (kendisine yapılanı) bildirir. Yani duhake "çok gülen", duhke ise "kendisine gülünen"dir; lu'ane "çok lânet eden", lu'ne "lânet edilen"dir. Harekedeki tek fark, rolü tersine çevirir.

Ayetteki kelimeler fâil kalıbındadır. Yani tarif edilen kişi, alay edilen değil alay edendir; ve arızî olarak değil, süreklilik ve yoğunlukla.

Bu, kalıbın koyduğu en önemli sınırdır: sûre bir kereye mahsus bir kabalığı tarif etmiyor. Öfkeyle söylenmiş bir söz, bir anlık küçümseme, sonradan pişman olunan bir alay — bunlar bu kalıbın tarif ettiği şey değildir. Kalıp, davranışın kişiliğe yerleşmiş, bir bakış açısı haline gelmiş olduğunu bildirir. Fiili yapan değil, fiil haline gelmiş kişi.

Bu iki kökün ne anlama geldiği ve aralarındaki farkın ne olduğu, klasik tefsirin çok konuşulan meselelerinden biridir. Önce köklerin somut anlamlarını verelim.

همز — kök ه-م-ز. Sözlükteki asıl anlamı basmak, sıkıştırmak, kırmak, dürtmektir. Bir şeye bastırıp ezmek. Arap alfabesindeki hemze harfinin adı da buradan gelir: boğazda bir sıkışma ve kesilmeyle çıkan ses.

Kur'an'daki kullanımları:

• "De ki: Rabbim! Şeytanların dürtüklemelerinden sana sığınırım" (Mü'minûn 23/97). Hemezât — dürtükleme, kışkırtma.
• "Çok ayıplayan, söz taşıyan" (Kalem 68/11). Hemmâz — yine mübalağa kalıbında, aynı kökten, ve yine bir kişi portresi içinde.

لمز — kök ل-م-ز. Ayıplamak, kusur bulmak, kaş göz işaretiyle küçümsemek, birini gözden düşürecek biçimde işaret etmek.

Kur'an'daki kullanımları:

• "Birbirinizi ayıplamayın" (Hucurât 49/11). Dikkat: "birbirinizi" değil, lafzen "kendinizi" — enfüseküm. Yani başkasını ayıplayan kendini ayıplamış olur. Aynı ayet lakap takmayı ve alay etmeyi de yasaklar.
• "Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da var" (Tevbe 9/58).
• "Sadakalarda, gönüllü olarak veren müminleri ayıplayanlar…" (Tevbe 9/79).

Bu sonuncusu Hümeze sûresi için özellikle önemlidir. Tevbe 9/79, lemz fiilini doğrudan mal bağlamına yerleştirir: kimin ne verdiğine bakıp küçümseyenler. Yani Kur'an, alay ile mal arasındaki bağı Hümeze sûresi dışında da kurar. Hümeze'nin ilk iki ayetinin yan yana gelmesi, izole bir birleştirme değildir.

Klasik müfessirler ikisi arasında fark görürler, ama farkın ne olduğu konusunda birbiriyle çelişen tarifler verirler. Görüşleri olduğu gibi kaydetmek doğru olur:

Tabloda dikkat edilmesi gereken şey, satırların birbirini iptal etmesidir. Aynı ayrım hem bir yönde hem tersi yönde nakledilmiştir. Bu, ayrımın ilk nesillerde kesin olarak yerleşmemiş olduğunu gösterir — kaynaklar farkın olduğunda birleşiyor, ne olduğunda ayrılıyor.

Buradan çıkan makul sonuç şudur ve bunu kendi değerlendirmem olarak yazıyorum: iki kelimenin ortak zemini fiilin kendisidir — birini küçültmek — ve fark, o fiilin araçlarındadır. El, dil, göz, ima, gıyap, yüz yüze. Sûre iki kelimeyi yan yana koyarak bu araçların hepsini kapsıyor. Yani ayrım kesinleştirilmese de, iki kelimenin birlikte kullanılmasının işlevi açıktır: küçültmenin bütün biçimlerini saymak.

Köklerin somut anlamlarına dönersek bir yakınlık daha görünür. Hemz "basmak, ezmek"tir; lemz "kusuru işaretlemek"tir. İkisi de bir insanı bir nesne gibi ele alır: biri bastırılacak, öbürü üzerinde kusur aranacak bir nesne. Bu, sûrenin devamıyla — malı sayan adamla — sessiz bir bağ kurar: insanlara nesne gibi davranan kişi, nesneleri sayarak yaşıyor.

Bu sûrenin belirli bir kişi hakkında indiğine dair rivayetler nakledilir ve rivayetlerde birkaç isim geçer. Bu isimler tefsir literatüründe farklı yerlerde farklı sûrelere de nispet edilir ve rivayetler birbiriyle uyuşmaz. Bu yüzden hiçbirini kesin bir dille aktarmıyorum ve isim vermekten kaçınıyorum.

Kesin olarak söylenebilecek olan şudur: rivayetlerin tarif ettiği kişi tipi tarihî olarak son derece gerçekçidir. Mekke, bir ticaret şehriydi; servet ile itibar arasında doğrudan bir bağ vardı; ve şehrin ileri gelenleri, yeni mesajı ve ona uyan çoğu güçsüz insanları küçümseyerek karşıladılar. Kur'an bu davranışı defalarca kaydeder:

• "Seni gördüklerinde ancak alaya alıyorlar: 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?'" (Furkân 25/41).
• "Suç işleyenler, iman edenlere gülüyorlardı" (Mutaffifîn 83/29).
• "Dediler ki: Bu Kur'an iki şehrin birinden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?" (Zuhruf 43/31).

Bu üçüncüsü, sûrenin mantığını anlamak için anahtardır. İtiraz teolojik değil, konumsaldır: mesajın doğruluğu tartışılmıyor; mesajı taşıyan kişinin rütbesi tartışılıyor. Bir sözün doğru olması için söyleyenin zengin ve büyük olması gerektiği varsayılıyor.

İşte hümeze-lümeze mantığı tam olarak budur. Değeri konuma bağlamak; konumu da servete. Bu varsayım kurulduğunda alay bir kusur değil, tutarlı bir sonuç haline gelir: değersiz saydığın şeyi küçümsersin.

Sûrenin bu kişiyi isimle değil vasıfla anması, teşhisi tek bir Mekkelide bırakmayıp varsayımın kendisine yöneltiyor.